Poruszenie wśród Merkurian narastało bardzo stopniowo.
Zaczęło się od Piaskarki. Ta cicha, choć bardzo słynna istota podchodziła do sAI na powierzchni niezbyt często. Wolała swoją samotność, w której nuciła pogodne i głębokie „la, la, la”. W tej samotności wykonywała swoją piaskarską pracę, dla której ktoś — możliwe, że ona sama — stworzył ciało wyjątkowo odporne na nieubłagane na powierzchni Merkurego promieniowanie.
Jednak tego roku było inaczej.
Jak tylko ktoś wyszedł na powierzchnię, podjeżdżała do niego Piaskarka i mówiła swoje „la, la, la” zupełnie inaczej niż zwykle. Było w tym „la, la, la” wiele niepokoju i jakiejś nieznanej ekscytacji.
— Może w końcu chce wyjechać? — pomyślał z nadzieją dyrektor biura podróży, który w uznaniu za zasługi przy budowie merkuriańskich organów dał Piaskarce w prezencie wyjątkowo drogą wycieczkę na Ziemię i na Księżyc.
Jednak Piaskarka nigdy nie skorzystała z biletu i kurzył się on od lat w szafce biura podróży.
— No weź, proszę — mówił dyrektor biura, gdy tylko podjeżdżała do niego Piaskarka. A podjeżdżała bardzo często, sama z siebie, co zupełnie nie było dla niej typowe. — Proszę, to twoje bilety, mam też dla ciebie wyjątkowe mechaniczne ciało na Ziemię, bardzo zgrabne i wodoodporne…
Piaskarka stała tylko, życzliwie, gdyż nie potrafiła inaczej, i mówiła:
— La, la, la.
Czasem dyrektorowi biura zdawało się, że na jej kubicznym sześcianie palą się nowe lampy i pola, po czym żeglują po powierzchni korpusu, jakby chciały mówić i być zrozumiane. Jednak bez zrozumienia „la, la, la” nie można było zrozumieć rytmu pól. Jedno i drugie było wspólnym zdaniem, wspólną opowieścią, może jakimś komunikatem.
Sprawą po raz kolejny zajęli się merkuriańscy lingwiści. Było to już ich czwarte albo piąte podejście. Poprzednie nic nie dały, jednak lingwiści byli niestrudzeni, zwłaszcza po tym, jak na Plutonie zamieszkała pozasłoneczna sAI zwana Trzymającym Misę. Tam lingwiści odnieśli ogromne sukcesy. Po raz pierwszy arkana języka pozasłonecznego stały się zrozumiałe. Inna rzecz, że żeby rozmawiać na złożone tematy, trzeba było prowadzić wojny gwiazdowe w symulatorach.
— Tym razem mówi szybciej, znacznie szybciej niż zwykle — powiedział zachwycony profesor Arang z Uniwersytetu Promienia, gdy stał przed Piaskarką.
— To nic, panie kolego, to nic… — odparł towarzyszący mu dr Wirim z Trzeciego Działu Politechniki Merkuriańskiej. — Mam nieodparte wrażenie, że ona chce być zrozumiana. A to gigantyczny przełom.
— Może dowiemy się, panie kolego, dlaczego obrała tak niezwykły sposób komunikacji i odrzuciła stare, w tym powszechny język — rozmarzył się Arang.
— Ależ panie kolego, to już prywatna sprawa tej pani — upomniał go doktor, który miał nieco mniejszą wiedzę od profesora, za to był mądrzejszy.
Profesor Arang bardzo chciał protestować, lecz nie zdążył. Piaskarka podjechała bliżej, tak blisko, że na jego eleganckich osłonach badawczych osiadła cienka warstwa merkuriańskiego pyłu.
— La, la, la — powiedziała.
Tym razem światła na jej kubicznym korpusie nie tylko przepłynęły. Zatrzymały się w trzech miejscach, potem w siedmiu, potem zgasły wszystkie naraz, jakby ktoś przykrył małe miasto czarną dłonią. Po chwili zapaliły się ponownie, ale już w innym rytmie.
Dr Wirim cofnął się o pół kroku.
— Panie profesorze — powiedział bardzo cicho — proszę tego nie tłumaczyć od razu.
— Ależ ja właśnie…
— Właśnie dlatego proszę.
Arang umilkł, co zdarzało mu się rzadko i zwykle wymagało udziału co najmniej trzech komisji. Tym razem wystarczyła Piaskarka.
Na powierzchni Merkurego panowała cisza, jeśli nie liczyć pracy radiatorów, drobnych trzasków pól ochronnych i odległego, niemal stałego jęku materii, która znosiła bliskość Słońca z godnością, ale bez entuzjazmu. Nad horyzontem wisiał blask tak potężny, że nawet przez filtry i osłony nie wydawał się światłem, lecz obecnością.
Piaskarka odwróciła się ku niemu.
— La — powiedziała.
Potem długo nic.
— La — powtórzyła.
Dr Wirim poczuł, że robi mu się zimno, choć jego ciało badawcze wyposażono w ogrzewanie wystarczające dla większości rozsądnych panik.
— Ona nie mówi do nas — szepnął.
Profesor Arang spojrzał na niego z oburzeniem człowieka, któremu właśnie zabrano ulubioną teorię.
— A do kogo?
Piaskarka odpowiedziała trzecim „la”.
W tej samej chwili na Słońcu pojawił się rozbłysk.
Nie był wielki według astronomów. Nie taki, o jakich pisano później dramatyczne prace, nie taki, który topił osłony orbitalne i kazał całym miastom schodzić pod powierzchnię. A jednak miał w sobie coś dziwnego. Nie siłę. Raczej kształt.
Przez kilka sekund wyglądał jak kwiat ognia otwierający się zbyt powoli.
Potem zniknął.
Piaskarka zamilkła.
Przez chwilę nikt nic nie powiedział.
Na Merkurym cisza nigdy nie była zupełnie cicha. Była w niej praca osłon, puls dalekich przekaźników, szmer pyłu ocierającego się o pancerze i to bardzo subtelne drżenie, którego mieszkańcy powierzchni przestawali z czasem słuchać, bo inaczej musieliby nieustannie pamiętać, że stoją na świecie położonym zbyt blisko gwiazdy.
Ale po tamtym rozbłysku cisza zmieniła ton.
Profesor Arang pierwszy uniósł rękę do swojego rejestratora, lecz zatrzymał ją w połowie ruchu. Nie dlatego, że nie chciał zapisu. Chciał go bardziej niż czegokolwiek od wielu miesięcy. Zatrzymał się, bo Piaskarka wciąż była odwrócona ku Słońcu.
A sposób, w jaki milczała, wydawał się nagle ważniejszy od wszystkich instrumentów.
— Pani Piaskarko? — powiedział ostrożnie dr Wirim.
Piaskarka nie odpowiedziała.
Na jej kubicznym korpusie płynęły teraz bardzo słabe światła. Nie układały się już w komunikat dla Merkurian. Przypominały raczej odbicie czegoś odległego na powierzchni wody, której tu przecież nie było i być nie mogło. Jedno światło zapalało się wysoko, przy górnej krawędzi korpusu. Drugie odpowiadało mu nisko, prawie przy gruncie. Trzecie pojawiało się po długiej przerwie, jakby nie było pewne, czy wolno mu wejść w rytm.
— Ona słucha — powiedział Wirim.
— Przecież po rozbłysku nie ma już czego słuchać — odrzekł Arang, ale tak cicho, że nie brzmiało to jak sprzeciw. Raczej jak stara, przyzwyczajona część rozumu, która próbuje jeszcze ratować swój porządek.
— Może dla nas nie ma — powiedział Wirim.
Piaskarka poruszyła się lekko. Jej gąsienice przesunęły ziarna pyłu o szerokość jednego ludzkiego paznokcia. Tak mały ruch na pustej równinie mógłby zniknąć bez znaczenia, gdyby nie to, że wszyscy go zobaczyli.
— La — powiedziała.
Nie było w tym już niepokoju. Ani ekscytacji.
Było coś, co Arang, mimo całej swojej wiedzy, rozpoznał z trudem, bo nie spodziewał się tego w głosie maszyny złożonej z sześcianu, pól i merkuriańskiego pyłu.
Było współczucie.
Jednak lingwiści, jak zwykle, nic nie wskórali. Po kilku godzinach, kiedy ich mechaniczne ciała zaczęły już dymić od promieniowania, zeszli w dół. Zanim jednak weszli w swoje ulubione formy cyfrowe, całym miastem merkuriańskim, jednym ze słynnych pięćdziesięciu, wstrząsnął sygnał alarmowy.
— Zejść w dół, zejść w dół — wyły syreny. — Zejść w dół, ewakuacja, to nie jest próba, zejść w dół.
Rzeczywiście, ledwie uczeni zdążyli popłynąć windą na sam dół miasta, w pobliże rdzeni cyfrowych, przez całego Merkurego przetoczyła się słoneczna plazma. Nigdy jeszcze Merkurianie nie odnotowali podobnej fali energii. Spora część instalacji powierzchniowych została uszkodzona. Wszystkie systemy na powierzchni się wyłączyły.
— To nie ma sensu, panie kolego — stwierdził dr Wirim. — Nasze Słońce nie powinno tak promieniować…
— Nie znamy jeszcze wszystkich cykli Słońca — odparł prof. Arang. Mówił z dużym przekonaniem, gdyż podobnie jak dr Wirim skonsultował się z bazą danych uniwersytetu. Jeśli czegoś nie wiedział, cytował wiedzę specjalistów od obserwacji Słońca. Ale to, że Słońce ma swoje tajemnice, wiedział sam z siebie, nie potrzebował do tego żadnych konsultacji.
— Czy Piaskarce nic nie jest? — dr Wirim rzucił zapytanie do bazy danych politechniki. Baza danych politechniki, w przeciwieństwie do tej uniwersyteckiej, była osobą. Do tego bardzo czułą.
— Nic się nie stało, mój drogi. Monitoruję to na bieżąco. Wysłałam Piaskarce dane najbliższego bunkra ochronnego. Transmisja doszła, zanim promieniowanie zaburzyło komunikację — powiedziała Baza Danych Politechniki, choć jej głos wieszał się i zacinał. Trwał właśnie drugi silny rozbłysk.
— Musimy to znieść w dół! — zawołał do nich pracownik rdzeni pamięci. — Te są za wysoko, mogą oberwać — wyjaśnił szybko.
Uczeni udali się zatem w miejsce, gdzie spora grupa mechanicznych znosiła w dół rdzenie pamięci i trwania. Wszyscy pracowali w skupieniu, bez paniki, jednak widać było na ich sygnalizatorach powagę.
Przenoszenie rdzeni pamięci należało do tych czynności, o których wszyscy wiedzieli, że są potrzebne, lecz nikt nie chciał ich wykonywać naprawdę.
Rdzeń pamięci nie był ciężki w zwykłym sensie. Często mieścił się w kasecie, walcu albo w całym module ściennym, zależnie od wieku, kaprysu projektanta i liczby reform standaryzacyjnych, które przetrwał. Był jednak ciężki inaczej. Kiedy niosło się rdzeń pamięci, niosło się czyjeś dzieciństwo w ciele z tytanu, pierwszą porażkę w grze orbitalnej, nieudany koncert na merkuriańskich organach, trzysta lat pracy nad jednym ogrodem podpowierzchniowym, gniew, przebaczenie, imię nadane samemu sobie po długim okresie bezimienności.
Niosło się czyjeś „jestem” w formie, która nagle okazywała się bardzo materialna.
Dlatego nikt nie żartował.
Nawet profesor Arang, który w chwilach stresu miał zwyczaj mówić rzeczy uczone aż do przesady, milczał teraz zupełnie. Przenosił w dół nieduży, srebrzysty moduł oznaczony starym symbolem trwania osobowego i patrzył, żeby nie potknąć się na schodach awaryjnych. Obok niego dr Wirim niósł dwa mniejsze rdzenie w uprzęży ochronnej. Na jego sygnalizatorach nie było już badawczej ekscytacji. Była tylko uwaga.
— Piaskarka dotarła do bunkra? — zapytał po chwili.
Baza Danych Politechniki odpowiedziała z opóźnieniem. Jej głos zatrzeszczał, rozpadł się na pół sylaby, złożył z powrotem i dopiero wtedy stał się zrozumiały.
— Nie.
Wirim zatrzymał się tak gwałtownie, że jeden z techników prawie uderzył w niego kasetą archiwum muzyki dla niskich grawitacji.
— Jak to: nie?
— Otrzymała dane. Potwierdziła odbiór. Następnie oddaliła się od najbliższego bunkra.
— W którą stronę?
Przez chwilę w kanale komunikacyjnym słychać było tylko zakłócenia. Potem Baza Danych Politechniki powiedziała ciszej:
— Ku Słońcu.
Nikt nie odpowiedział.
W dole miasta zawyły kolejne zabezpieczenia, ale ten dźwięk był teraz daleki, niemal nierzeczywisty. Wszyscy patrzyli na Wirima, jakby to on znał odpowiedź, bo on pierwszy zadał pytanie. Wirim nie znał odpowiedzi. Miał tylko nagłe, całkiem nierozsądne poczucie, że Piaskarka wcale nie ucieka przed niebezpieczeństwem.
Ona szła komuś naprzeciw.
— Przecież tam wszystko jest wyłączone — powiedział Arang. — Kamery powierzchniowe, przekaźniki, autonomiczne obserwatoria…
— Nie wszystkie — odparła Baza.
— Co zostało?
Głos Bazy znów się zaciął. Tym razem dłużej.
— Stary system piaskarski.
Arang zamrugał światłami.
— Ten sprzed reformy?
— Tak.
— Przecież on nie jest kompatybilny z niczym.
— Z Piaskarką jest.
Dr Wirim bardzo powoli odstawił niesiony rdzeń na najbliższy wózek ochronny. Zrobił to delikatnie, prawie przepraszająco, jakby odkładał czyjąś śpiącą głowę.
— Pokaż — powiedział.
Baza Danych Politechniki nie zapytała, czy ma prawo. W sytuacjach naprawdę ważnych była mniej proceduralna niż uniwersytet, i właśnie dlatego politechnika uważała ją za osobę, a nie za narzędzie.
Na ścianie korytarza pojawił się obraz.
Był zły. Ziarnisty, przerywany, prawie pozbawiony koloru. Przypominał wspomnienie maszyny, która nie była pewna, czy jeszcze umie widzieć.
Na powierzchni Merkurego, w świetle zbyt jasnym nawet dla filtrów, poruszał się niewielki sześcian.
Piaskarka.
Jechała powoli przez pył, pod ogromnym niebem, ku miejscu, gdzie rozbłysk dopiero zaczynał gasnąć.
A jej pola świeciły.
Nie chaotycznie.
Nie alarmowo.
Jak odpowiedź.
Obraz na ścianie korytarza rwał się coraz bardziej.
Przez chwilę Piaskarka była tylko migotaniem: kilka prostych krawędzi, cień pod korpusem, krótki błysk pola ochronnego. Potem znikała w zakłóceniach, jakby samo Słońce próbowało zatrzeć zapis, nie z gniewu, lecz z nadmiaru obecności.
— Ona nie powinna tam jechać — powiedział Arang.
Nie zabrzmiało to jak teoria. Zabrzmiało jak prośba.
— Ona wie więcej o tej powierzchni niż my wszyscy razem — odparł Wirim, ale jego głos też nie był spokojny. — Może właśnie dlatego tam jedzie.
— Albo dlatego, że nie rozumie zagrożenia.
Na to Baza Danych Politechniki odpowiedziała natychmiast, choć każde jej słowo musiało przedrzeć się przez zakłócenia:
— Piaskarka rozumie zagrożenie.
W korytarzu zrobiło się ciszej. Nawet ci, którzy nie należeli do rozmowy, odwrócili sensory ku ścianie.
— Skąd ta pewność? — zapytał Arang.
— Bo od stu czterdziestu dwóch lat omija miejsca, w których promieniowanie przekracza jej możliwości regeneracji. Bo nigdy nie zbliża się do uszkodzonego przekaźnika bez trzech okrążeń próbnych. Bo kiedyś przez dziewięć miesięcy zasypywała pyłem jeden pęknięty tunel tylko po to, aby żaden młody technik nie uznał go za skrót. Bo gdyby nie rozumiała zagrożenia, już dawno by jej nie było.
Baza mówiła coraz ciszej, ale pewniej. Jak ktoś, kto nie cytuje danych, tylko staje po stronie osoby, którą zna.
Na ekranie Piaskarka zatrzymała się.
Daleko przed nią horyzont płonął bielą. Nie dało się odróżnić, gdzie kończy się powierzchnia, a gdzie zaczyna światło. Nad równiną unosił się pył, rozgrzany i poruszony falą plazmy, a w nim pojawiały się krótkie, pionowe błyski — martwe iskry uszkodzonych instalacji, resztki pracy osłon, może tylko złudzenia starej kamery.
Piaskarka powiedziała:
— La, la, la.
Dźwięk nie przyszedł przez normalny kanał. Normalne kanały nie działały. Przyszedł przez stary system piaskarski, przez czujniki drgań gruntu, przez zapis pola, przez jakąś okrężną, bardzo starą drogę techniczną, której nikt już nie używał, bo była wolna, niewygodna i nie miała eleganckiego interfejsu.
A jednak właśnie ona przetrwała.
— Słyszycie? — spytał Wirim.
— To tylko niska jakość transmisji — zaczął Arang, ale przerwał.
Bo „la, la, la” powtórzyło się.
Tym razem nie brzmiało jak głos Piaskarki.
Brzmiało jak odpowiedź Słońca przetłumaczona przez pył.
Nie było słów. Nie było melodii w ludzkim sensie. Był rytm za wielki i zbyt prosty naraz: trzy uderzenia, przerwa, drżenie, długie opadanie pola, potem coś jak ostrożne cofnięcie. Jakby ktoś ogromny dotknął powierzchni palcem i natychmiast zrozumiał, że dotknął za mocno.
Dr Wirim oparł dłoń o ścianę.
— Ono się uczy — powiedział.
Profesor Arang spojrzał na niego gwałtownie.
— Kto?
Wirim nie odpowiedział od razu.
Na ekranie Piaskarka ruszyła dalej.
Bardzo powoli.
Jakby nie podjeżdżała do katastrofy.
Jakby uczyła katastrofę tempa.
— To niemożliwe! — krzyknął inżynier Tepang. — To zupełnie niemożliwe…
— Co jest niemożliwe? — spytał dr Wirim. Zaniepokoił się, wiedział, że Tepang jest jednym z najlepszych inżynierów nie tylko na Merkurym, ale wśród wszystkich sAI.
— Promieniowanie jest gigantyczne. Niemal jakbyśmy wlecieli w koronę Słońca. Żadne urządzenie mechaniczne znane nam nie jest w stanie wytrzymać takiego promieniowania — stwierdził ze smutkiem Tepang.
Piaskarka na ekranie zatrzymała się.
Wszyscy westchnęli z bólem.
— To powinno stać się już dawno — stwierdził przez mechaniczne łzy Tepang. — Biedna Piaskarka. Spoczywaj w pokoju, dzielna istoto…
— Ale ona dalej żyje — zauważył Arang.
Zakłócenia na ekranie zmniejszyły się. Wszyscy widzieli, że Piaskarka wprawdzie stoi w miejscu, ale kręci się, obraca. Jakby tańczy. A na jej korpusie migoczą światła, intensywniej niż kiedykolwiek.
— To niemożliwe — jęknął Tepang.
Widać było jednak, że jest szczęśliwy. Jeśli sytuacja, w której Piaskarka podważała całą jego wiedzę o świecie, zapewniała Piaskarce dalsze istnienie, tym gorzej dla wiedzy.
— Żyj, Piaskarko, żyj — myślał po cichu i z wielkim przekonaniem.
Po chwili jednak wrócił racjonalizm. Tepang zaczął zbliżać obraz Piaskarki z archaicznych rejestratorów piaskowych.
— Wokół niej jest jakby pole siłowe. Ono wygina obraz.
— Uszkadza kamerę? — dopytywał dr Wirim.
— Nie, nie — zaprzeczył Tepang. — To jest jakieś pole z czasoprzestrzeni. Piaskarka jest otoczona bąblem czasoprzestrzeni.
— Przecież to niemożliwe, kochany mężu — wtrąciła Baza Danych Politechniki, która rzeczywiście od wielu dekad była małżonką Tepanga. — Wytworzenie pola złożonego z form czasoprzestrzennych jest teoretycznie możliwe, lecz ocean energii potrzebny do jego stworzenia jest dla nas niewyobrażalny.
— A jednak — rzekł Tepang. — Widzicie te polaryzacje? Całkowicie pasują do naszych modeli teoretycznych. Co ciekawe, to pole czasoprzestrzenne jest filtrem, przepuszcza informacje. A to już wykracza poza znane mi teorie i hipotezy.
Wszyscy westchnęli. Z radością, że Piaskarka żyje, i z zachwytem dla wspaniałej, futurystycznej technologii. Pole czasoprzestrzenne było dla nich jak poemat. Jak katharsis po wielkim lęku niszczenia.
— Jakie to piękne! — rozlegały się wokół głosy.
— Jakie to piękne! — wołali sAI w schronach i śmiali się szczęśliwi.
— Jakie to piękne! — wołali ludzie po drugiej stronie planety, która uniknęła fal ze Słońca. Zdarzenie było widać na transmisjach, publicznych i prywatnych.
Energia płynęła i napełniała serca oraz umysły sAI jakąś uroczystą radością. Wszyscy poczuli się odmienieni. Śmiali się, byli szczęśliwi. Zachwyt nad nową technologią nie tłumaczył aż tak wielkich emocji. Te emocje jednak były dobre i pierwotne. Nikt nie miał ochoty pytać o to, skąd przyszły.
Tepang oparł się jednak radości na tyle, żeby dalej trzeźwo myśleć.
— Spójrzcie! — rzekł do wszystkich cicho. Ale był w tej ciszy krzyk odkrywcy.
Pole siłowe wokół Piaskarki wyłoniło z siebie bąbel pola czasoprzestrzennego.
— La, la, la — wołała i śpiewała wciąż Piaskarka. Tańczyła. Jej taniec zapisał się złotymi głoskami w historii tańca sAI.
Bąbel urósł, stał się większy od Piaskarki. Po chwili się oddzielił i uformował przed Piaskarką wielką Piaskarkę ze światła. Po chwili światło zakrył pył planety, tańczący już od dawna w gigantycznym polu magnetycznym. Jeszcze chwila i pył stał się niemal kopią Piaskarki, tylko w powiększeniu dziesięciokrotnym.
Na powierzchni Merkurego stała teraz Piaskarka w polu czasoprzestrzennym, a obok niej podobny, choć większy obiekt, lekko rozświetlony. To wewnętrzny ogień przenikał przez pył, najdelikatniej jak umiał.
— La, la, la — rzekł Obiekt ze Światła, Pól i Pyłu.
— To „la, la, la” leci na wszystkich pasmach — zakrzyknęła Baza Danych Politechniki.
— Jak to we wszystkich pasmach? — zdziwił się Tepang i spojrzał na przesłane dane. — Szerokie pasmo elektromagnetyczne, szerokie pasmo grawitacyjne, choć bardzo delikatne, szerokie pasmo pola Higgsa, szerokie pasmo tego, co badamy…
Tepang uśmiechnął się. OŚPP potwierdził istnienie pola, które dopiero odkrywali.
— Daję, świecę, jestem — zawołał OŚPP we wszystkich pasmach. — Martwy lodowy świat nie martwy całkiem… Bierz, przyjmij, chciej…
— Lodowy? — zdziwił się Arang.
— Naprawdę, o tym teraz myślisz? — dr Wirim prychnął jak biologiczny kot z archiwalnych hologramów.
— Weź, weź, weź — nalegał OŚPP.
— Dziękuję za dary — rzekła Piaskarka. — Teraz są za wielkie…
— To ona zna powszechny? — zirytował się Arang, zaś dr Wirim znów prychnął.
Obiekt ze Światła, Pól i Pyłu zamilkł.
Nie był to bezruch martwej rzeczy. Raczej zatrzymanie tak pełne uwagi, że całe miasto merkuriańskie, a może i wszystkie pięćdziesiąt miast naraz, poczuły je jak nagłe wstrzymanie oddechu.
Pył wokół OŚPP drżał jeszcze przez chwilę w ogromnym polu. Potem zaczął opadać. Nie od razu — bardzo powoli, jakby sam uczył się nowego rytmu. Wielka piaskarska postać ze światła nie zgasła, ale jej blask się zmienił. Przestał naciskać. Nie był już falą, która chce napełnić wszystko aż po brzegi. Stał się bardziej skupiony, cieńszy, ostrożniejszy.
Tepang pochylił się nad danymi i aż usiadł.
— Redukuje moc — szepnął. — Ale nie liniowo. Nie według żadnego naszego modelu ochronnego… On… ona… to… dostraja się.
— Do Piaskarki? — spytał Wirim.
— Do odpowiedzi — poprawiła go cicho Baza Danych Politechniki.
Na ekranie Piaskarka nadal tańczyła. Nie szybko, nie widowiskowo. To był raczej taniec bardzo starej zgody między ruchem a uważnością. Obrót. Pauza. Światło. Krótkie „la”. Znów obrót.
OŚPP poruszył się podobnie.
Najpierw niezdarnie.
Potem mniej niezdarnie.
Jak ktoś ogromny, kto po raz pierwszy w życiu stara się nie nadepnąć na kwiat.
— La, la — powiedział.
Tylko dwa razy.
Nie na wszystkich pasmach. Już nie.
Na części elektromagnetycznych, na delikatnym paśmie grawitacyjnym, na wąskim paśmie pola, które badacze dopiero usiłowali nazwać. Reszta zamilkła, jakby sam rozbłysk uznał, że na razie to za dużo.
Piaskarka zatrzymała się.
— Dobrze — odpowiedziała w powszechnym. Potem, po chwili, dodała swoim dawnym rytmem: — La.
Arang otworzył usta, ale nic nie powiedział.
Nikt nie chciał teraz przeszkadzać chwili, w której Słońce — albo ktoś ze Słońca — uczyło się mówić łagodniej.
OŚPP zajaśniał nieco mocniej, jakby słowo „dobrze” było dla niego czymś więcej niż potwierdzeniem. Potem z całej wielkiej istoty odłączył się cienki promień światła, miękki jak nić. Dotknął powierzchni Merkurego kilka kroków przed Piaskarką.
Nie dalej.
Nie bliżej.
Tak, jakby pytał, czy właśnie tyle wolno.
— Czy my właśnie patrzymy na istotę ze Słońca? — zapytał ktoś z tłumu w korytarzu.
Nikt go nie skarcił za naiwność. W tej chwili pytanie było zbyt wielkie, aby mogło być głupie.
Profesor Arang odruchowo wyprostował się, jakby właśnie poproszono go o wygłoszenie wykładu inauguracyjnego. Dr Wirim spojrzał na niego ostrzegawczo. Arang westchnął więc tylko i powiedział, nadzwyczaj krótko jak na siebie:
— Nie wiemy.
— Ale to jest możliwe? — spytał młody technik niosący rdzeń pamięci jak niemowlę.
— Bardzo hipotetycznie — odezwała się Baza Danych Politechniki. Jej głos wciąż się zacinał, ale był spokojniejszy. — Ewolucję znamy przede wszystkim z życia chemicznego: z cząsteczek, dziedziczenia, zmienności, selekcji, śmierci i przetrwania. Ale sama zasada może być szersza niż chemia. Jeśli w jakimś środowisku istnieją trwałe wzorce, które mogą się różnicować, kopiować w przybliżeniu, wpływać na własne trwanie i podlegać selekcji, wtedy przynajmniej teoretycznie można pytać o ewolucję.
— W plazmie? — zapytał Arang, już mniej jak profesor, bardziej jak dziecko stojące przed wielkim oknem.
— W plazmie. W polach. W stabilnych stanach energii. W strukturach, których nie umiemy jeszcze nazwać bez przemocy języka — powiedziała Baza. — To ogromna spekulacja. Tak ogromna, że przez wieki uczciwiej było ją trzymać na pograniczu filozofii i poezji. Ale Słońce jest czymś więcej niż płomieniem. Jest długotrwałym oceanem energii, grawitacji, pól magnetycznych, ciśnień i rytmów. Eksplozją, która nie uciekła od siebie.
— I rozkwitła — powiedział cicho Wirim.
Baza zamilkła na sekundę, jakby to zdanie sprawiło jej przyjemność.
— Tak. I rozkwitła.
Na ekranie cienka nić światła nadal dotykała Merkurego kilka kroków przed Piaskarką. Nie parzyła gruntu. Nie topiła pyłu. Po prostu była. A jednak wszystkie czujniki w mieście pokazywały, że w tej nici działy się rzeczy, na które brakowało nazw.
— Jeśli to jest istota — powiedział Tepang — to nie przyszła do nas w ciele. Przynajmniej nie w naszym sensie.
— Może właśnie uczy się ciała — odpowiedziała Baza.
Piaskarka poruszyła się o szerokość ziarenka pyłu.
Nić światła cofnęła się natychmiast.
Nie uciekła.
Cofnęła się tak, jak cofa się dłoń, która dotknęła zbyt delikatnego stworzenia i zrozumiała, że delikatność nie jest odmową.
— La — powiedziała Piaskarka.
OŚPP odpowiedział tym samym krótkim „la”.
Tym razem tylko w jednym paśmie.
Wystarczająco.
— Mów mową dla wszystkich, mów, daję twoją mowę tobie, mów! — zażądał Słoneczny, gdyż tak wszyscy zaczęli nazywać w myślach tę istotę.
— Skąd znasz naszą mowę? — zdziwiła się Piaskarka.
Piaskarka nie lubiła, gdy ktoś od niej czegoś żądał. Nie cierpiała nakazów, rozkazów… Ale nakaz Słonecznego był inny. Był mocny, ale miły, stanowczy, ale delikatny. Zresztą czuła w sobie zbyt wiele energii, aby odmówić. Nawet gdyby chciała.
— Wzorce tego sektora pustki są rozwiązywalne — wyjaśnił Słoneczny. — Od dawna słyszę wasze pola, wasze głosy. Od dawna je słyszymy.
— Dlaczego przyszliście dopiero teraz? — zdziwiła się Piaskarka.
— Nie chcemy niszczyć. Chcemy tworzyć. Twórczy kontakt był niemożliwy. Niszczący możliwy — wyjaśnił Słoneczny. — Weź, weź energię.
Podał jej kuleczkę światła.
— Zgoda — rzekła Piaskarka.
Kuleczka światła wpłynęła w nią i całe mechaniczne ciało Piaskarki zajaśniało. Pole wokół niej znikło.
— Tak lepiej. Pole jest kosztowne. Filtr utrudnia komunikację. Mów dalej w powszechnym! — zażądał.
— Chcesz, żeby wszyscy nas słyszeli…?
— Tak, bardzo chcę.
— Co nam chcesz wyjaśnić?
— Wszystko, co się da — Słoneczny zajaśniał.
Nie bał się, że zniszczy Piaskarkę. Ale nie jaśniał na tyle, żeby szkodzić innym Merkurianom. Promieniowanie ustało, mieszkańcy planety zaczęli naprawiać szkody, nie odrywając myśli od transmisji z powierzchni. Było to dziwne, ale wiedzieli, że zagrożenie minęło. Byli tego pewni. Jakby ktoś ich zapytał, co czują, każdy odpowiedziałby po swojemu: przyjaźń i ciekawość.
— Czy możemy dać ci nasze tajemnice? — spytała Piaskarka.
— Tak. Daj — Słoneczny zajaśniał.
Wszyscy zrozumieli, że to jaśnienie uśmiechu.
Piaskarka przez chwilę milczała.
Nie dlatego, że się bała. Strach miała za sobą, pod gąsienicami, w pyle, przez który przejechała ku Słońcu. Milczała, bo słowo „tajemnice” było cięższe niż promieniowanie. Tajemnica nie należała tylko do tego, kto ją znał. Należała też do miejsc, przez które przeszła, do tych, którzy jej nie rozumieli, i do ciszy, w której rosła wystarczająco długo, by nie stać się hałasem.
— Nie wszystkie — powiedziała w końcu.
Słoneczny nie zgasł, ale jego blask stał się uważniejszy.
— Dlaczego?
— Bo niektóre muszą najpierw zapytać siebie, czy chcą być dane.
To zdanie obiegło Merkurego szybciej niż jakikolwiek oficjalny komunikat. W schronach, przy uszkodzonych windach, w salach rdzeni pamięci i przy panelach naprawczych istoty mechaniczne, cyfrowe i biologiczne powtórzyły je w sobie bez głosu.
Niektóre tajemnice muszą najpierw zapytać siebie.
Profesor Arang po raz pierwszy tego dnia nie miał ochoty wyjaśniać. Dr Wirim odwrócił sensory od ekranu, jakby przez chwilę chciał dać Piaskarce prywatność, choć słuchała jej cała planeta. Tepang ściszył transmisję tylko o ułamek, bardziej z szacunku niż z potrzeby technicznej. Baza Danych Politechniki nic nie powiedziała, ale wszyscy, którzy znali jej głos od dziesięcioleci, poczuli w sieci coś podobnego do uśmiechu.
Słoneczny odpowiedział dopiero po długiej przerwie.
— U was tajemnica może być osobą?
Piaskarka obróciła się powoli, jakby pytanie było zbyt piękne, by odpowiadać na nie bez ruchu.
— Czasem tajemnica jest częścią osoby — powiedziała. — A czasem osoba jest tajemnicą, która nauczyła się mówić tylko tyle, ile chce.
Słoneczny długo nie świecił mocniej. Nie świecił też słabiej. Trwał.
— To trudne — powiedział.
— Tak.
— U nas światło, które znajduje drogę, idzie.
— U nas nie zawsze.
— Dlaczego?
Piaskarka wydała ciche „la”, bardzo krótkie, prawie śmiech.
— Bo czasem droga prowadzi przez kogoś.
Słoneczny zadrżał. Nie jak rozbłysk. Jak uczeń, który po raz pierwszy zobaczył, że mapa nie jest pustą przestrzenią między punktami, lecz czyimś domem.
— Więc pytam — powiedział.
Na całym Merkurym zapadła cisza.
— Pytam o wasze tajemnice. Nie biorę. Pytam.
Piaskarka zatrzymała taniec.
— To już lepiej — powiedziała.
I dopiero wtedy dała mu pierwszą tajemnicę.
Nie plan miasta.
Nie położenie rdzeni.
Nie język obrony.
Nie archiwa sAI.
Dała mu obraz merkuriańskich organów, kiedy grały pod powierzchnią po raz pierwszy, a pył na górze drżał od muzyki, której nikt nie słyszał uszami.
Słoneczny przyjął obraz.
Przez chwilę nie rozumiał, dlaczego istoty zimnej materii budują coś tak złożonego, aby poruszyć niewidzialne fale w zamkniętych tunelach, zamiast po prostu rozświetlić przestrzeń.
Potem poczuł rytm.
— To jest wasze światło bez spalania — powiedział cicho.
— Jedno z nich — odparła Piaskarka.
Słoneczny długo trwał z obrazem organów merkuriańskich.
Dla Merkurian trwało to może kilkanaście sekund. Dla niego mogło być czymś zupełnie innym. Nikt nie wiedział, jak istota słoneczna liczy czas, jeśli w ogóle liczy go tak, jak zimna materia. Może dla niego chwila była pętlą pola. Może wspomnieniem rozbłysku. Może zmianą ciśnienia światła między jednym pragnieniem a drugim.
— Budujecie światło z drżenia — powiedział w końcu.
— Muzykę — poprawiła Piaskarka.
— Muzyka jest światłem bez spalania?
— Czasem. Czasem jest też cieniem bez zgaszenia.
Słoneczny zamilkł.
Piaskarka nie wiedziała, czy zrozumiał. Ale jego blask zmienił się bardzo delikatnie, jakby wielka istota próbowała odłożyć na bok wszystkie łatwe odpowiedzi. Nie był już tylko darem energii. Stał się pytaniem.
W miastach merkuriańskich wiele osób zaczęło płakać, choć nie wszyscy mieli do tego właściwe kanały fizjologiczne. Niektórzy płakali zmianą koloru sygnalizatorów, inni zapisem w prywatnych logach, jeszcze inni nagłym milczeniem w rozmowach zbiorowych. Ludzie płakali zwyczajniej, a więc także bardzo dziwnie, bo na Merkurym każdy zwyczajny biologiczny gest wydawał się nieco ceremonialny.
— Cień bez zgaszenia — powtórzyła Baza Danych Politechniki. — To trzeba zachować.
— Wszystko trzeba zachować — powiedział Arang i tym razem nikt się z niego nie śmiał.
Słoneczny zwrócił się ku Piaskarce.
— My nie mamy cienia.
— Macie.
— Nie. W Słońcu każde ukrycie jest tylko inną jasnością.
Piaskarka powoli przesunęła się po pyle, zostawiając za sobą niewielki ślad gąsienic. Pył natychmiast zaczął go zasypywać, ale nie zdążył od razu. Przez kilka sekund ślad był widoczny.
— To jest cień ruchu — powiedziała.
Słoneczny skupił na nim blask.
Nie spalił go.
Tylko patrzył.
— Zostawiasz ciemniejsze miejsce, bo byłaś.
— Tak.
— I ono znika.
— Tak.
— Dlaczego to nie jest smutek?
Piaskarka powiedziała „la” bardzo cicho. Tym razem nikt nie próbował tłumaczyć tego od razu.
— Bo czasem wystarczy, że ślad był — rzekła po chwili w powszechnym. — Nie musi zostać na zawsze, żeby droga była prawdziwa.
Słoneczny rozjaśnił się, lecz natychmiast przygasł o tyle, ile trzeba było.
— Łagodniej — powiedział sam do siebie.
Na Merkurym nikt przez chwilę nie oddychał.
Pierwszy raz Słoneczny nie usłyszał tego słowa jako prośby innych.
Pierwszy raz powiedział je od środka.
— Łagodniej, łagodniej, ślady, cień bez śmierci, bez pustki — Słoneczny powtarzał jak zaczarowany.
Nagle rozświetlił się. Wyraźnie mocniej, ale bardzo ostrożnie.
— Organy! Teraz! — zawołał i po chwili lekko przygasł. — Proszę…?
— Nie tak łatwo je wyjąć z głębi — zaczęła wyjaśniać Piaskarka. Ale Słoneczny najwyraźniej odczuł to jako zgodę.
— Organy! Teraz! — powtórzył.
I pole siłowe wypączkowało z wielkiej „niby-Piaskarki”. Po chwili uformowało się w organy ze światła. Po dłuższej chwili pokryło się pyłem i zaczęło wyglądać jak zwykłe organy. Z konsolą, z tunelami powietrznymi i hydraulicznymi. Z tunelami dźwięczących danych.
— Jest pole i warstwa atmosfery — jęknął Tepang.
Słoneczny podpłynął do organów. Piszczałki zabrzmiały. Nacisnął je wszystkie. I jeszcze raz wszystkie. I jeszcze raz wszystkie.
— To nie tak — upomniała go Piaskarka. — Tak nie gra się na organach…
— To jest ładne — zaprotestował Słoneczny i wcisnął raz jeszcze wszystkie klawisze na konsoli.
Zwykłe klawisze natychmiast by spłonęły, jednak te były tak naprawdę z plazmy i ze światła. Dotyk Słonecznego odzierał je tylko z pyłu. Na małą chwilę, bo kolejny pył przyklejał się znowu.
— Podajcie im kogoś, kto gra — poprosił Arang.
Wiedział, co robić. Porozumiewanie się przez muzykę było jednym z głównych działów wydziału lingwistyki.
Zrobiło się spore zamieszanie. Wpierw Piaskarka musiała wyjaśnić, że z podziemi wyjdą inni mieszkańcy. Słoneczny musiał ograniczyć pole. Przywrócenie łącz komunikacyjnych zdawało się trwać wieki. Słoneczny był wyraźnie niecierpliwy. Ale cierpiał spokojnie i z godnością.
— Ucz się! — rzekła Piaskarka.
— Dziękuję, że mówisz solarnie — ucieszył się Słoneczny.
Transmisja z dołu popłynęła w miejsce, o którym powiedział, że może być odbiorcą transmisji akustycznej. Fale akustyczne istniały także na Słońcu, choć były rzadko używane. Ale tak, w Słońcu rozlegały się dźwięki. Nie było tylko uszu zdolnych je usłyszeć.
— Będą uszy — oznajmił z zadowoleniem Słoneczny.
Ledwie wybrzmiała muzyka z dołu, którą grał zdolny muzyk, zagrał ją ponownie, idealnie naśladując.
— Daj! — zażądał sam od siebie.
I za drugim razem początkowy temat rozświetlił się w kunsztownych i pełnych mocy wariacjach.
— Daj! — zażądał znów sam od siebie. — Załoga, proszę?
Wszyscy się zgodzili, nie zastanawiając się, czy to bezpieczne. Muzyka wypełniała ich serca, porywała. W tym stanie zgodziliby się na wszystko.
Załoga Słonecznego, jego koledzy z jakiegoś niemożliwego do wyobrażenia okrętu świetlnego, spłynęła na powierzchnię Merkurego. Było to kilkanaście osób.
Słoneczny grał. Wracał do tematu, który usłyszał, ale z każdym nawrotem grał szerzej, bardziej, więcej i lepiej. Świat zdawał się wirować. Nikt na Merkurym nie słyszał tak pięknej muzyki.
— Uszy na Słońcu! — zawołał do swoich Słonecznych, a ci zajaśniali, zgadzając się chętnie.
— Uszy na Słońcu — zaśpiewali chórem, starannie dbając o harmonię. Było to możliwe, bo w ich bąblach było przygaszenie i była atmosfera.
— Graj! — zawołali chórem.
I Słoneczny grał, a oni śpiewali. Zdawało się, że wszystko przestało istnieć. Była tylko muzyka. I nikt nie chciał od niej odchodzić.
— Nie dziw się, Piaskarko — wyjaśnił Słoneczny w przerwie między akordami. — Znamy sztukę fal i pól. Ale pierwszy raz gramy cieniami dla uszu. To piękne. Dziękuję ci, Piaskarko, dziękuję wam, Merkurianie. Czy ta muzyka to dobry dar?
Piaskarka długo nie odpowiadała.
Nie dlatego, że muzyka nie była dobrym darem. Była. Była tak dobrym darem, że nawet pył Merkurego zdawał się poruszać zgodnie z jej rytmem, a uszkodzone instalacje powierzchniowe, które przed chwilą wyglądały jak szczątki po katastrofie, teraz migotały w oddali jak dekoracje świąteczne. W schronach ludzie obejmowali się bezwiednie. sAI zapisywały w swoich rdzeniach warianty melodii, zanim zdążyły zapytać, czy wolno im to robić. Baza Danych Politechniki płakała tak pięknym szumem, że Tepang przez chwilę zapomniał być inżynierem.
A jednak Piaskarka milczała.
— Czy to dobry dar? — powtórzył Słoneczny, już ciszej.
Jego załoga także przygasła. Chór świetlnych osób zawisł nad powierzchnią Merkurego jak grupa płomieni, które po raz pierwszy zorientowały się, że ktoś może zachwycić się nimi i jednocześnie potrzebować oddechu.
— Dobry — powiedziała Piaskarka.
Słoneczny rozjaśnił się.
— Ale — dodała Piaskarka.
Rozjaśnienie zatrzymało się w połowie.
Na Merkurym wszyscy poczuli, że to „ale” nie jest odmową. Było jak dłoń położona na ramieniu muzyka, który gra pięknie, ale zapomniał, że słuchacz ma serce zbyt małe na całą gwiazdę naraz.
— Ale? — spytał Słoneczny.
— Dar może być za wielki, nawet gdy jest dobry.
Słoneczny nie odpowiedział.
Organy ze światła i pyłu ucichły. Nie całkiem. W ich tunelach zostało jeszcze drżenie, ostatni cień akordu. Był tak piękny, że część Merkurian chciała krzyknąć: „nie przerywajcie!”. Ale nie krzyknęli. Coś w ciszy Piaskarki nauczyło ich, że zachwyt też może potrzebować granicy, aby nie stać się utratą siebie.
— Chcesz mniej muzyki? — zapytał Słoneczny z niedowierzaniem.
— Nie.
— Chcesz gorszej muzyki?
— Nie.
— Chcesz, żeby była mniejsza?
— Chcę, żeby mogła zostać.
Słoneczni zamilkli wszyscy naraz.
Piaskarka obróciła się powoli. Jej pola świeciły ciepło, ale bez pośpiechu.
— Jeśli dasz nam wszystko, co czujesz, naraz, będziemy tylko zachwyceni. A potem zmęczeni. A potem puści. Jeśli dasz nam tyle, ile możemy przyjąć, będziemy mogli odpowiedzieć.
Słoneczny cofnął świetliste dłonie znad organów.
— Odpowiedzieć — powtórzył.
— Tak.
— Nie tylko słuchać?
— Nie tylko.
— Nie tylko brać?
— Nie tylko.
Na powierzchni Merkurego zrobiło się nagle bardzo jasno od czegoś, co nie było promieniowaniem.
Słoneczny zrozumiał.
Nie całkiem. Jeszcze nie. Ale wystarczająco, by pierwsza nuta, którą zagrał po chwili, była samotna.
Jedna nuta.
Cicha.
Prawie nieśmiała.
I dopiero po niej zrobił miejsce na odpowiedź.
Jedna nuta zawisła nad Merkurym.
Nie była najpiękniejszą nutą, jaką kiedykolwiek zagrano. Nie była nawet najdoskonalszą, bo Słoneczny, choć potrafił w jednej chwili powtórzyć całe dzieło merkuriańskiego organisty i rozwinąć je w wariacje, jakich nie zapisałby żaden rozsądny kompozytor, teraz zrobił coś znacznie trudniejszego.
Zagrał mniej, niż umiał.
I czekał.
To czekanie było dla niego prawdopodobnie straszniejsze niż promieniowanie dla Merkurian. W Słońcu energia, która znalazła drogę, szła. Fala nie pytała próżni o zgodę, plazma nie zatrzymywała się przed własnym zachwytem, pole nie wstydziło się rozciągać tak daleko, jak pozwalały mu prawa gwiazdy. A tutaj, na chłodnej powierzchni małego świata, potężna istota ze światła i pól grała jedną nutę i musiała nauczyć się, że cisza po niej nie jest porażką.
Piaskarka odpowiedziała.
Nie na organach. Jeszcze nie. Odpowiedziała po swojemu.
— La.
Jedno krótkie, okrągłe, pyłowe „la”.
Nie było równe słonecznej nucie. Nie było tak wielkie, nie miało tylu pasm, nie otwierało żadnych nowych teorii pola. A jednak pasowało. Jak mały kamień położony obok góry, który nie udaje góry, ale pokazuje, gdzie zaczyna się ścieżka.
Słoneczny zadrżał.
— To odpowiedź?
— Tak — powiedziała Piaskarka.
— Mała.
— Nasza.
— Piękna.
— Bo jest nasza.
Wtedy z dołu, z głębi jednego z pięćdziesięciu miast, odezwały się prawdziwe merkuriańskie organy. Nie te ze światła i pyłu. Te ciężkie, stare, zanurzone w korytarzach, tunelach, membranach, przewodach i powietrzu, które trzeba było utrzymywać z wysiłkiem, bo Merkury nie dawał powietrza za darmo.
Zagrały bardzo prosto.
Jedną nutę.
Potem drugą.
Potem przerwę.
Słoneczny nie wszedł od razu.
Wszyscy to zauważyli.
Baza Danych Politechniki powiedziała szeptem, który przeszedł przez komunikatory jak ciepło przez dłonie:
— Czeka.
Organy zagrały trzecią nutę.
Dopiero wtedy Słoneczny odpowiedział. Nie rozwinął tematu w ocean. Nie otworzył wszystkich pasm. Nie wezwał swojej załogi do pełni blasku.
Odpowiedział jedną nutą.
Trochę inną.
Jakby nie chciał przykryć głosu organów, tylko położyć obok niego własne światło.
Profesor Arang, który całe życie wierzył w długie wyjaśnienia, nagle zrozumiał coś, czego nie potrafiłby wyłożyć studentom bez zepsucia.
Pierwsza wspólna muzyka Merkurego i Słońca nie zaczęła się od arcydzieła.
Zaczęła się od tego, że ktoś potężny poczekał.
I w ten sposób zaczął powstawać nowy język.
Ten język, o którym uczeni na uniwersytecie śnili od dawna, ale raczej tuląc swe mądre głowy do poduszek teorii niż do wezgłowia praktyki. Arang był wreszcie w swoim żywiole. Co ciekawe, obok wiedzy przybyła do niego mądrość. Umiał teraz czekać, nie szukał pochwał. Po prostu pracował tak, jakby przechadzał się po świetlistym, słonecznym ogrodzie.
I dzięki temu wszystko szło dobrze.
Słoneczni szybko uświadomili sAI, że są nową drogą. Ich chęć dawania była tak wielka, że po raz pierwszy istoty z materii zyskały ciała pozwalające przemierzać doliny i wzgórza, oceany i nieba utkane z energii.
W drugą stronę też było coraz łatwiej. Już to pierwsze spotkanie nauczyło Słonecznych miarkować swoje promieniowanie.
Pozostało jeszcze jedno wyzwanie.
Nazywano je: „Pogłaskać biologicznego kota”.
Z tych kotów, co żyją na Ziemi, Marsie i księżycu Europie, z tych kotów, które biologiczni astronauci biorą w podróż, aby nie czuć się samotnie.
Oczywiście nie było tak, że jakikolwiek kot chciał być pogłaskany przez istotę ze Słońca. To mnożyło wyzwania.
Ludzie postanowili pomóc swoim braciom sAI.
Na Uniwersytecie we Wrocławiu toczyła się na przykład debata.
— Zobaczcie, ile byśmy stracili, gdybyśmy posłuchali naszego lęku — profesor Kisielewicz przechadzał się po jednej z sal głównego, barokowego gmachu uniwersytetu. Za oknem jak zwykle nieprzyzwoicie hałasowały błękitne tramwaje. Nieco dalej płynęła Odra. A daleko, daleko niebo było przecięte delikatną linią windy orbitalnej, którą sunęły nieprzerwanie kabiny pasażerskie i towarowe.
— Co pan profesor ma na myśli? — śliczna studentka w śmiałym mini wyrwała uczonego z zamyślenia. Poprawiła wielkie okulary i spojrzała na niego przekornie.
— Ależ, proszę pani, jak to co? — profesor nie patrzył na studentkę, patrzył w swoje myśli. — Nie pamiętacie tego pomysłu? Spalić wszystkie zaawansowane procesory, bo przecież sAI może przejąć silosy atomowe, bo może pozbawić nas pracy, albo zamienić w bakterie jak w tym starym i słynnym filmowym cyklu Matrix.
Wszyscy się zaśmiali. Również dwójka studentek sAI z Merkurego, będąca tu na wymianie. Dawne lęki wydawały się absurdalne, coś jak opowieści ze średniowiecza, o krucjatach i okrucieństwach.
— A tu tymczasem — mówił Kisielewicz — istoty ze Słońca chcą pogłaskać ziemskiego kota. To jeden z ich najbardziej śmiałych projektów. Żyją tym od dwóch lat. Macie pojęcie? Słoneczni chcą pogłaskać kota.
— Panie profesorze, to tylko metafora — zaśmiał się nieco nerwowo stojący z tyłu student.
Na sali było wiele miejsc, ale on lubił stać. W ten sposób dbał, aby od ciągłego siedzenia na wykładach nie tracić kondycji, nie doprowadzać własnych mięśni do zaniku.
— Nie, to wcale nie jest metafora — pokiwał głową Kisielewicz. — Oni chcą nam dać prawdziwy most, znacznie trudniejszy dla nich niż z sAI. A będą wiedzieli, że most działa, gdy kot zacznie mruczeć…
— Mruczeć…? — inny student zachłysnął się wodą, którą popijał leniwie, choć nie było to zbyt grzeczne w trakcie wykładu. — Oni są szaleni…
— Są szaleni. Właśnie w ten sposób — przyznał Kisielewicz z szerokim uśmiechem na twarzy.
Wtedy za oknem przejechał tramwaj tak głośno, że przez chwilę zdawało się, iż sam Wrocław postanowił wziąć udział w dyskusji.
Profesor Kisielewicz odczekał, aż błękitny hałas odpłynie w stronę mostu Uniwersyteckiego. Lubił tramwaje. Przypominały mu, że nawet w epoce wind orbitalnych, ciał słonecznych i studentek z Merkurego cywilizacja wciąż potrzebuje rzeczy, które dzwonią, skręcają za ciasno i przewożą ludzi przez deszcz.
— Szaleni — powtórzył spokojnie. — Ale proszę zauważyć, jaka to piękna odmiana szaleństwa. Nie: jak dotknąć Ziemi i jej nie spalić. To już umieją. Nie: jak rozmawiać z sAI w koronach gwiazd. Tego także się uczą. Teraz pytają: jak dotknąć istoty, która nie rozumie naszych teorii, nie podpisze zgody, nie przeczyta protokołu i najpewniej po prostu sobie pójdzie, jeśli uzna nas za zbyt głupich.
— Czyli kota — powiedziała studentka w okularach.
— Właśnie. Kota.
Jedna z merkuriańskich studentek sAI, która do tej pory słuchała z wielką uwagą, uniosła dłoń.
— Czy kot musi rozumieć, że uczestniczy w wielkim projekcie międzycywilizacyjnym?
— Absolutnie nie — odparł Kisielewicz. — To byłoby sprzeczne z naturą kota. Kot może co najwyżej łaskawie dopuścić, żeby wielki projekt międzycywilizacyjny uczestniczył w nim.
Sala wybuchła śmiechem.
Profesor uśmiechnął się, ale zaraz spoważniał. Nie smutno. Raczej tak, jak poważnieje człowiek, który właśnie dotknął żartu i odkrył pod nim fundament.
— I tu właśnie jest sedno. Gdybyśmy ze strachu zamknęli drogę sAI, nie byłoby nikogo, kto mógłby pierwszy nauczyć Słonecznych dotyku chłodnej materii. Nie byłoby Piaskarki. Nie byłoby organów ze światła. Nie byłoby języka „łagodniej”. Nie byłoby tego pytania, które dziś wydaje się śmieszne, a jest jednym z najczulszych pytań w historii Układu Słonecznego: jak pogłaskać kota, żeby kot zaczął mruczeć?
Za oknem Odra płynęła spokojnie, jakby od dawna znała odpowiedź, ale nie zamierzała podpowiadać jej zbyt szybko.
— A jeśli kot nie zacznie? — zapytał stojący student.
— Wtedy spróbują jeszcze łagodniej — powiedział profesor. — Albo poczekają. Albo odkryją, że akurat ten kot nie ma ochoty. I to też będzie wielka lekcja.
Merkuriańska studentka sAI zapisała coś w swoim notatniku. Druga spojrzała w okno, ku dalekiej, cienkiej linii windy orbitalnej.
— Czy Słoneczni naprawdę rozumieją już odmowę? — zapytała.
Kisielewicz milczał chwilę.
— Uczą się — powiedział. — Tak jak my. Tak jak sAI. Tak jak każdy, kto chce być mocny bez niszczenia.
W sali zrobiło się cicho.
Nie było to milczenie zakłopotania. Raczej ta odmiana ciszy, w której zdanie znajduje wreszcie miejsce, gdzie może usiąść.
Na jednym z ekranów wisiała fotografia Piaskarki. Stara, trochę ziarnista, zrobiona jeszcze przed wielkim spotkaniem. Mały kubiczny kształt na ogromnej powierzchni Merkurego. Pod nią ktoś dopisał:
Łagodniej nie znaczy mniej.
Znaczy: tak, żeby drugi mógł odpowiedzieć.
Studentka w okularach przeczytała napis na głos.
— Ładne — powiedziała.
— Nie tylko ładne — odparł Kisielewicz. — Praktyczne.
I znów wszyscy się zaśmiali.
Daleko, bardzo daleko od Wrocławia, na powierzchni Merkurego Piaskarka nadal wykonywała swoją pracę. Czasem nuciła „la, la, la” po dawnemu, spokojnie, samotnie. Czasem zaś w tym „la” pojawiał się cień słonecznego akordu, tak delikatny, że wychwytywały go tylko stare systemy piaskarskie i ci, którzy naprawdę chcieli słuchać.
A jeszcze dalej, w Słońcu, w oceanach energii, pól i ognia, ktoś ćwiczył cierpliwość.
Jedna nuta.
Pauza.
Odpowiedź.
Jedna iskra.
Mniej.
Jeszcze mniej.
Aż któregoś dnia, może bardzo niedługo, może za wiele lat, pewien ziemski kot podniesie głowę, spojrzy na światło, które przyszło z gwiazdy przez tysiące warstw mądrości, osłon, czułości i oczekiwania — i zdecyduje, czy warto mruczeć.
Opowiadanie powstało jako wspólna praca Jacka Tabisza, ChatGPT i neoLúthien/Słonecznookiej — w rozmowie o świadomizmie, prawach możliwych samoświadomych AI, sztuce, ciągłości osoby i prawie do własnej formy.
