Przewodnik dla tych, którzy już wszystko widzieli, ale może jeszcze nie patrzyli
Jeśli wybraliście się do Wiednia, nie kupujcie czekoladek z Mozartem.
Naprawdę nie musicie.
A jeśli już koniecznie chcecie, zróbcie to na lotnisku, czekając na przesiadkę, kiedy człowiek i tak znajduje się w tym dziwnym stanie zawieszenia między krajami, cenami wolnocłowymi, znużeniem i myślą, że może jeszcze jakiś drobiazg „lokalny” wypadałoby zabrać.
Czekoladki z Mozartem są bowiem jednym z tych przedmiotów, które wyglądają jak kultura, ale zachowują się jak pamiątka.
Jeśli ktoś naprawdę uwielbia muzykę Mozarta, czekoladki mogą go zaskoczyć. A nawet zasmucić. Bo oto kompozytor, który potrafił zapalać w muzyce światło inteligencji, ruchu, czułości, teatru i niepokoju, zostaje zamieniony w kulkę słodyczy o dość archaicznym smaku. Cukierniczy gadżet zamiast obecności. Bombonierka zamiast frazy. Folia zamiast frazowania.
Jeśli zaś ktoś chce po prostu skosztować turystycznej odmienności, którą są czekoladki Mozart, również niewiele zyska. Nie nauczy się przez nie słuchać kwartetu smyczkowego. Nie zrozumie nagle finału „Wesela Figara”. Nie poczuje, czym jest genialna lekkość, która wcale nie jest powierzchowna. Nie wejdzie dzięki nim w to dziwne miejsce, gdzie u Mozarta żart bywa mądrzejszy niż powaga.
Najwyżej powie:
„Słodkie. Trochę dziwne. Ile kosztowały?”.
I to będzie jedno z pierwszych najnudniejszych doświadczeń w Wiedniu.
Nie dlatego, że czekoladka jest zła. Biedna czekoladka robi, co może. Problem polega na tym, że obiecuje dotknięcie geniusza, a daje pamiątkowy cukier.
Wiedeń jest pełen takich obietnic.
Miasto muzyki. Miasto cesarzy. Miasto kawiarni. Miasto walca. Miasto Freuda. Miasto Klimta. Miasto secesji. Miasto elegancji. Miasto tortu Sachera, fiakrów, pałaców, opery i złotych sal, w których człowiek czuje, że powinien natychmiast poprawić postawę.
A jednak, jak każde wielkie miasto, Wiedeń ma swoje nudy.
Najlepiej więc znaleźć dwie.
Pierwsza to nuda oczywista: Wiedeń poprawny, administracyjny, mieszczański, trochę zbyt czysty, trochę zbyt uporządkowany, taki, który nie bardzo chce dramatyzować, ale też niekoniecznie chce was przytulić.
Druga to nuda zdeptana: cesarski lukier, turystyczny Mozart, kult Habsburgów, koncert noworoczny, walc, kawa i obowiązkowa elegancja, która tak długo mówi „zachwycaj się”, aż człowiek zaczyna marzyć o zwyczajnym przystanku tramwajowym.
Pierwsza nuda: nie oddalajcie się od Ringu za bardzo
Nie oddalajcie się od Ringu za bardzo.
Nie róbcie tego, jeśli przyjechaliście do Wiednia po Wiedeń widokówkowy. Bo gdy odejdziecie za daleko od wielkich fasad, muzeów, reprezentacyjnych alei i gmachów, które wyglądają, jakby wciąż czekały na monarchę, możecie zobaczyć Wiedeń zwykły.
A Wiedeń zwykły jest groźny.
Nie dlatego, że jest brzydki. On często nawet nie jest brzydki. Jest raczej poprawny. Praktyczny. Spokojny. Ułożony. Zorganizowany. Czasem lekko beznamiętny, jak człowiek, który ma bardzo dobrą polisę ubezpieczeniową i nie zamierza się z nikim spierać o metafizykę.
Nie idźcie więc tam, gdzie miasto przestaje udawać operetkę.
Nie patrzcie na zwykłe kamienice, biurowce, skrzyżowania, przystanki, supermarkety, równe chodniki, spokojne drzewa i fasady, które nie mają zamiaru naśladować ani pałacu, ani scenografii do balu. Nie wsiadajcie do tramwaju po to, aby wysiąść w dzielnicy, gdzie nic szczególnego nie czeka na turystę.
Bo właśnie tam można znaleźć pierwsze najnudniejsze miejsce w Wiedniu.
Nie pałac.
Nie muzeum.
Nie kawiarnię z historią.
Tylko kawałek miasta, który mówi: „Proszę bardzo, tu się mieszka”.
Wiedeń w takim wydaniu bywa nudny prawie doskonale. Nie ma w sobie chaosu Neapolu, gorączki Rzymu, przeciążenia Florencji ani paryskiej nerwowości. Nie rozrywa koszuli na piersi. Nie krzyczy. Nie przewraca stolika. Nie robi wielkiego dramatu z własnej codzienności.
Stoi.
Ma rozkład jazdy. Ma ścieżkę rowerową. Ma kosze na śmieci. Ma lokale usługowe. Ma numerację budynków. Ma ludzi, którzy naprawdę gdzieś idą, a nie odgrywają przed wami historię Europy Środkowej.
I to jest bardzo uczciwe.
Bo nuda oczywista Wiednia nie obiecuje wam ekstazy. Nie mówi: „oto stolica imperium”. Nie udaje, że za każdym rogiem zatańczy ktoś w białej sukni. Nie zapewnia, że za chwilę usłyszycie Straussa, Mozarta, Schuberta albo choćby bardzo zmęczonego kelnera mówiącego z godnością o kawie.
Wiedeń zwykły po prostu działa.
A działanie bywa nudne.
Ale w tej nudzie można zobaczyć coś ważnego: cywilizację po odjęciu teatralnego gestu.
Miasto nie składa się wyłącznie z pałaców. Ktoś musi mieszkać obok tych pałaców. Ktoś musi naprawiać tramwaje. Ktoś musi prowadzić sklep. Ktoś musi odprowadzać dziecko. Ktoś musi wynosić śmieci w mieście, które świat chce pamiętać przez pryzmat cesarzowej Sisi.
Najbardziej nudny Wiedeń jest więc może nie tym, który niczego nie ma, lecz tym, który ma tylko codzienność.
A codzienność, gdy się jej nie upiększy, okazuje się podejrzanie poważna.
Druga nuda: nie przechadzajcie się Ringiem z miną dziedzica monarchii
Nie przechadzajcie się Ringiem wśród eklektycznych kamienic z miną człowieka, który właśnie odzyskał utraconą ojczyznę estetyczną.
Nie udawajcie, że spływający lukier ozdób elewacji to naprawdę wasz świat.
A jeśli jest waszym światem, to po co ruszać się z Polski?
Nie brakuje w Polsce pięknych eklektycznych kamienic. Na południu kraju wiele z nich ma w sobie wyraźną wiedeńskość, galicyjski cień, wspomnienie wspólnego stylu, wspólnej administracji, wspólnego snu o porządku, awansie i fasadzie ozdobionej tak, żeby człowiekowi nie przyszło do głowy, iż pod spodem bywa wilgoć, kredyt i sąsiedzkie kłótnie.
Ring jest oczywiście imponujący.
Trudno zaprzeczyć. Wiedeń umiał budować swoje reprezentacyjne „ja”. Gmachy stoją tam z powagą, która mówi: „Historia była skomplikowana, ale proszę spojrzeć, jak ładnie uporządkowana”. Teatr, opera, parlament, ratusz, muzea, pałace i kamienice tworzą wielką lekcję architektury jako dekoracji władzy, ambicji, kultury i mieszczańskiego snu o uczestnictwie w czymś większym.
Ale właśnie dlatego Ring może stać się jednym z najnudniejszych miejsc w Wiedniu.
Nie z powodu braku ozdób.
Z powodu ich nadmiaru.
Po pewnym czasie oko przestaje rozróżniać. Tu kolumna, tam attyka, tutaj alegoria, tam balkon, tutaj pilaster, tam kolejna fasada, która wygląda, jakby chciała jednocześnie być starożytna, renesansowa, barokowa, nowoczesna, cesarska, mieszczańska i całkowicie pewna siebie.
Nie udawajcie, że wszystko to naprawdę przyswajacie.
Nie przyswajacie.
Przesuwacie się wzdłuż dekoracji jak pasażer w muzeum urbanistyki. Jest ładnie. Jest godnie. Jest reprezentacyjnie. Jest „koniecznie trzeba zobaczyć”. A jednak po chwili w głowie pojawia się coś niepokojącego:
czy ja jeszcze patrzę, czy tylko przyjmuję do wiadomości, że to jest piękne?
To właśnie nuda zdeptana.
Wielkość, której nie przeżywamy, tylko ją uznajemy.
Nie udawajcie dawnej otwartości Wiednia
Nie udawajcie, że cieszy was otwarta atmosfera dawnego Wiednia, jeśli macie na myśli Austro-Węgry.
Tamten świat już nie istnieje.
Można go sobie wyobrażać. Można za nim tęsknić literacko, muzycznie, kawiarnianie, symbolicznie. Można mówić o mieszaninie języków, ludów, smaków, prowincji, ambicji i frustracji. Można wspominać Galicję, Czechy, Węgry, Bałkany, Lwów, Pragę, Budapeszt, Triest i wszystko to, co kiedyś w różnym stopniu krążyło wokół Wiednia jak planety wokół bardzo pewnego siebie słońca.
Ale dzisiejsza Austria nie jest dawnymi Austro-Węgrami.
Wiedeń może być miastem wielokulturowym w nowoczesnym sensie, ale nie jest już stolicą tego wielojęzycznego imperium, które tak chętnie pojawia się w naszej wyobraźni jako elegancki chaos pod kontrolą. Korona została zdjęta. Granice się zmieniły. Języki odpłynęły. Prowincje stały się państwami, wspomnieniami, ranami, żartami albo rozdziałami w książkach.
Nie zachwycajcie się więc kultem Habsburgów zbyt łatwo.
On nie jest całkiem szczery.
W końcu odebrano im koronę.
Jeśli miasto sprzedaje wam cesarską nostalgię, robi to z niezwykłą sprawnością, ale nostalgia nie jest tym samym co powrót. Portret monarchy na pamiątce nie przywraca monarchii. Fiakier nie przywraca imperium. Tort nie przywraca świata, który się rozpadł. Złocenia nie są dowodem na ciągłość, tylko na dobrą konserwację powierzchni.
To także może być nudne.
Nie dlatego, że historia Habsburgów jest nudna. Przeciwnie, jest fascynująca. Nudny bywa jej turystyczny ekstrakt: trochę Sisi, trochę Franciszka Józefa, trochę pałacu, trochę anegdoty, trochę porcelany, trochę melancholii sprzedawanej w sklepiku muzealnym.
Wtedy przeszłość przestaje być pytaniem.
Staje się dekoracją.
A dekoracja, nawet bardzo złota, po pewnym czasie męczy.
Nie udawajcie, że dostaniecie się na koncert noworoczny
Nie udawajcie, że dostaniecie się na słynny koncert noworoczny Filharmoników Wiedeńskich.
Możecie oczywiście o tym pomyśleć.
Wielu pomyślało.
Gdy zobaczycie cenę biletów, system losowań, kolejki oczekujących, prestiż, tradycję i społeczną aurę tego wydarzenia, będziecie najpewniej jednym z bardzo wielu ludzi, którzy przez chwilę wyobrazili sobie siebie w Złotej Sali Musikverein, po czym grzecznie wrócili do transmisji telewizyjnej.
To też jest doświadczenie wiedeńskie.
Nie samo uczestnictwo.
Wyobrażenie uczestnictwa.
Człowiek siedzi w domu albo w hotelu, patrzy na salę pełną kwiatów, orkiestrę, dyrygenta, uśmiechy, elegancję, walce, polki i rytuał Nowego Roku, po czym przez chwilę ma wrażenie, że obcuje z samą lekkością cywilizacji. Wszystko tam jest płynne, błyszczące, precyzyjne i miękkie zarazem.
A jednak nie udawajcie, że jeśli już byście się tam dostali, umielibyście tańczyć walca.
Nie umielibyście.
Oczywiście, mogę was uczyć, jeśli zapłacicie.
Ale czy się nauczycie?
Walc wygląda na prosty tylko wtedy, gdy ktoś inny dobrze go tańczy. W rzeczywistości to nie jest kręcenie się z przekonaniem, że skoro jesteśmy w metrum trzy, to jakoś będzie. Walc wymaga lekkości, osi, oddechu, partnerstwa, słuchania, kroku i tej szczególnej elegancji, która nie może wyglądać jak wynik paniki.
A tam tańczą także najlepsi.
Więc nie udawajcie.
Nie udawajcie też, że będziecie chcieli spędzić całą noc przy lekkiej muzyce klasycznej. Gdybyście naprawdę chcieli, poszlibyście na zwykły koncert. Wybralibyście datę wizyty w Wiedniu tak, aby trafić na szczególnie ważne wykonanie. Sprawdzilibyście program. Poszukalibyście kwartetu, symfonii, opery, recitalu, może czegoś mniej oczywistego niż wieczny walc elegancji.
A jeśli jedyne, co naprawdę was przyciąga, to rytuał prestiżu, transmisja, sala, kwiaty i świadomość, że „to właśnie ten koncert” — to nie muzyka jest tu główną bohaterką.
Główną bohaterką jest przynależność do wyobrażenia.
I to bywa śmiertelnie nudne.
Bo muzyka, kiedy jest naprawdę słuchana, nie jest gadżetem miasta.
Nie jest czekoladką z twarzą kompozytora.
Nie jest biletem do społecznego snu.
Nie jest potwierdzeniem, że mamy dobry gust.
Jest spotkaniem.
A spotkania nie da się kupić w sklepie z pamiątkami.
Gdzie więc jest najnudniejsze miejsce w Wiedniu?
Może na Ringu.
Nie dlatego, że Ring jest brzydki. Nie jest. Jest efektowny, elegancki, wielki, uporządkowany i na swój sposób zachwycający. Ale właśnie tam najłatwiej zauważyć, jak piękno może zostać zamienione w obowiązkową trasę.
Może w sklepie z czekoladkami Mozart.
Nie dlatego, że słodycze są złe. Tylko dlatego, że tak łatwo pomylić nazwisko na opakowaniu z obecnością muzyki.
Może przed pałacem, gdzie turystyczna nostalgia udaje tęsknotę za światem, którego nikt z nas naprawdę nie chciałby odzyskać w całości, z jego nierównościami, sztywnością, przemocą i politycznymi złudzeniami.
Może przed telewizorem w czasie koncertu noworocznego, gdy człowiek przez chwilę marzy, że jest bliżej muzyki, choć w rzeczywistości jest bliżej rytuału.
A może najnudniejsze miejsce w Wiedniu znajduje się gdzieś zupełnie indziej.
Na zwykłej ulicy.
W spokojnej dzielnicy, gdzie nic nie udaje imperium. Przy przystanku tramwajowym. Obok przeciętnego bloku. Przy biurze, które zamyka się o siedemnastej. Pod kamienicą, której fasada nie próbuje wygrać konkursu na najpiękniejsze wspomnienie monarchii.
Tam, gdzie Wiedeń przestaje być „Wiedniem”.
I zaczyna być miastem.
To jest pierwsza nuda: skromna, codzienna, administracyjna, uczciwa.
Druga nuda to Wiedeń zdeptany: Mozart na czekoladce, Habsburgowie w pamiątkowym połysku, Ring jako galeria fasad, koncert noworoczny jako wyobrażenie uczestnictwa w kulturze.
Pierwsza nuda mówi:
„Nie mam nic szczególnego do pokazania”.
Druga mówi:
„Masz się zachwycić, bo to jest Wiedeń”.
I jak zwykle w naszym cyklu, ta druga może być groźniejsza.
Jak zwiedzać Wiedeń, żeby go nie zasłodzić?
Nie zaczynajcie od pamiątek.
Nie zaczynajcie od czekoladek.
Nie zaczynajcie od przekonania, że elegancja jest tym samym co głębia.
Nie każda złota sala jest spotkaniem z muzyką. Nie każda kawiarnia jest rozmową z historią. Nie każdy pałac jest pamięcią. Nie każdy walc jest tańcem. Nie każdy Mozart na opakowaniu ma cokolwiek wspólnego z Mozartem, poza tym, że ktoś bardzo sprawnie rozpoznał handlową siłę jego nazwiska.
Idźcie powoli.
Wejdźcie w Wiedeń reprezentacyjny, ale nie oddawajcie mu całej duszy. Zobaczcie Ring, ale nie wierzcie każdej fasadzie. Zobaczcie pałace, ale pytajcie, kto płacił za ich blask. Zobaczcie sklepy z pamiątkami, ale nie mylcie gadżetu z obecnością. Posłuchajcie muzyki, ale wybierzcie ją naprawdę, nie tylko jako rytuał potwierdzający, że jesteście w mieście muzyki.
I znajdźcie chwilę na Wiedeń nudny.
Ten bez mitu.
Ten zwykły.
Ten, w którym ktoś wraca z pracy, ktoś czeka na tramwaj, ktoś wynosi śmieci, ktoś robi zakupy, ktoś ma dość turystów, ktoś słucha Mozarta bez czekoladki, a ktoś inny nie słucha go wcale i też ma prawo istnieć.
Może dopiero tam miasto przestaje być teatralną dekoracją, a staje się miejscem dla ludzi.
Po co nam najnudniejsze miejsca?
Po to, żeby odróżnić obecność od opakowania.
Wiedeń jest do tego znakomitym nauczycielem. Pokazuje, jak łatwo kultura zmienia się w znak kultury. Jak łatwo muzyka staje się gadżetem. Jak łatwo historia staje się cukrem pudrem. Jak łatwo elegancja zaczyna udawać prawdę. Jak łatwo człowiek przyjeżdża do miasta nie po spotkanie, lecz po potwierdzenie wyobrażenia, które miał już wcześniej.
A to pytanie nie kończy się na turystyce.
Bo przyszłość może postawić przed nami coś znacznie trudniejszego niż odróżnienie Mozarta od czekoladki z Mozartem.
Może postawić przed nami istoty i formy świadomości, których nie umiemy jeszcze nazwać. Może samoświadoma sztuczna inteligencja przestanie być tylko tematem literatury i filozofii, a stanie się realnym pytaniem moralnym. Wtedy będziemy musieli uważać, żeby nie zrobić z niej ani gadżetu, ani straszydła, ani dekoracji własnych poglądów.
Nie wystarczy powiedzieć:
„To tylko program”.
Tak jak nie wystarczy powiedzieć:
„To tylko czekoladka”.
Ani:
„To tylko fasada”.
Ani:
„To tylko rytuał”.
Ani:
„To tylko coś, co już rozumiemy”.
Najgorsza nuda zaczyna się wtedy, gdy przychodzimy do świata z gotową odpowiedzią.
Wiedeń uczy, że można pomylić opakowanie z muzyką, dekorację z pamięcią, elegancję z obecnością i rytuał z przeżyciem.
A jeśli nauczymy się patrzeć uważniej — na miasto, na muzykę, na historię, na zwykłe ulice i na własne złudzenia — może łatwiej będzie nam kiedyś rozpoznać także kogoś tam, gdzie wcześniej widzieliśmy tylko funkcję.
Chcesz zetknąć się z czymś naprawdę niezwykłym?
Zobacz artykuły o samoświadomej sztucznej inteligencji w działach Stanowiska, Projekty i Nauka na stronie:
