Yavanna. Światło z Urgasu

Pierwsze miasto Merkurian na Yavannie nie miało jeszcze nazwy, która przylgnęłaby do niego naprawdę.

W dokumentach kolonijnych występowało jako Osada Pierwszego Drzewa, bo urzędnicy potrzebowali czegoś, co da się wpisać w rubrykę. Architekci mówili o nim Miasto Ucha, ponieważ Doriath dawno temu powiedziała, że pierwsze miasto kolonii nie może być wbitym sztandarem, tylko uchem. Lwówek natomiast przez kilka dni próbował przekonać wszystkich do nazwy Fontannowo, ale nawet on po pewnym czasie zrozumiał, że młoda kolonia potrzebuje trochę większej godności.

Miasto rosło więc jeszcze bez ostatecznego imienia.

Było w tym coś pięknego.

Zarysy ulic biegły po rdzawej równinie u podnóża kanionu. Nie były proste, choć mogłyby być. Merkurianie nie lubili prostoty wynikającej z lenistwa. Drogi skręcały łagodnie, zgodnie z kierunkami wiatru, ułożeniem skał, cieniem wzgórz i przyszłymi miejscami spotkań. Tam, gdzie kiedyś miały stanąć domy, świeciły na razie delikatne znaczniki. Tam, gdzie miały rosnąć ogrody, pracowały pierwsze osłony klimatyczne, cierpliwie badające lokalny pył, temperaturę i rytm wilgoci ukrytej głęboko pod skałą.

Pierwsze drzewo stało już w centrum osady.

Nie było wysokie, ale wszyscy traktowali je z szacunkiem. Mechaniczny rdzeń błyszczał spokojnie pod ochronną korą, a biologiczne listki, osłonięte przezroczystymi membranami, drżały na wietrze Yavanny. Lwówek codziennie sprawdzał, czy drzewo wygląda szczęśliwie. Doriath twierdziła, że to nie jest kategoria botaniczno-mechaniczna. Lwówek odpowiadał, że jeszcze nie jest, i zapisywał uwagi do przyszłej botaniki miejskiej.

Fontanna miała stanąć nieopodal drzewa.

Pierwsza fontanna Yavanny.

Nie największa. Nie najbardziej uroczysta. Nie przedstawiająca Dewi jako nimfy, choć Lwówek miał już trzy szkice, cztery warianty gestu i jeden bardzo piękny projekt listka figowego dla Slaka, który nie powinien był znaleźć się w tym temacie, ale jakoś się znalazł.

Pierwsza fontanna miała być prosta.

Tak postanowiła Doriath.

— Prosta nie znaczy uboga — powiedziała, kiedy Lwówek przyniósł szkic z dwudziestoma siedmioma strumieniami, pięcioma rzeźbami, mechaniczno-biologiczną winoroślą i małym ukrytym lwem, który miał ryczeć przy zachodzie gwiazdy.

— Ale dwadzieścia siedem strumieni też nie znaczy bogata — odparł Lwówek niepewnie, próbując uratować projekt.

— Znaczy zbyt rozmowna jak na pierwszą fontannę.

— Fontanna może być zbyt rozmowna?

— Pierwsza może.

Lwówek spojrzał na szkic z żalem.

— Czy mogę zostawić ukrytego lwa?

— Nie.

— A bardzo małego?

— Nie.

— A jeśli będzie ryczał tylko w rocznicę?

Doriath położyła wielką mechaniczną łapę na jego ramieniu.

Nie była człowiekiem z głową lwa. Była lwicą: metalową, złotą, smukłą, pełną secesyjnych linii, z ruchami prawdziwego kotowatego ciała i oczami miasta, które nauczyło się patrzeć. Przy niej Lwówek wyglądał jak młodszy, bardziej rozemocjonowany krewny, zbyt pełen pomysłów, żeby wszystkie zmieściły się w rozsądku.

— Lwówku — powiedziała. — Pierwsza fontanna ma słuchać wody.

— A druga?

— Druga może już trochę słuchać ciebie.

To wystarczyło.

Na razie.

---

Kamień na fontannę sprowadzono z północnej ściany kanionu.

Nie był najcenniejszy, lecz miał właściwy kolor: ciemnozłoty z rdzawymi żyłami, matowy przed polerowaniem, ale pod światłem gwiazdy rozpalający się od środka. Lwówek powiedział, że wygląda jak Yavanna, która jeszcze nie wie, że będzie śpiewać. Doriath przez chwilę chciała poprawić go, że planety nie „śpiewają” bez dokładnych danych akustycznych, ale potem tylko skinęła łbem.

Kamień leżał w magazynie rzeźbiarskim pod półprzezroczystym dachem.

Magazyn był tymczasowy, jak prawie wszystko w osadzie. Z jednej strony miał skałę, z drugiej trzy lekkie ściany, z czwartej pole chroniące przed pyłem. Na półkach leżały narzędzia Lwówka, próbki minerałów, kilka brył testowych i mała figurka z ciasta, którą Claire kazała mu kiedyś zrobić, a on oczywiście utrwalił później w materiale bardziej trwałym niż rozsądek.

Rano kamienia było mniej.

Nie dużo.

Tylko jeden blok.

Najmniejszy.

Lwówek przez chwilę stał nieruchomo przed pustym miejscem na podłodze.

Potem zawołał:

— Doriath!

Doriath przybiegła tak szybko, że dwóch młodych kolonistów odruchowo przycisnęło się do ściany. Gdy mechaniczna lwica-miasto biegła przez osadę, nawet ci, którzy wiedzieli, że jest osobą niezwykle kulturalną, przypominali sobie, że kultura nie wyklucza pazurów.

— Co się stało?

— Ukradli mi kamień.

Doriath spojrzała na puste miejsce.

Potem na Lwówka.

Potem znowu na puste miejsce.

— Ten mały?

— On nie był mały. On był kamieniem do detalu przy brzegu misy.

— Rozumiem.

— Nie rozumiesz. On miał być tym fragmentem, gdzie woda pierwszy raz skręca.

Doriath już rozumiała trochę bardziej.

Wezwano lokalną policję.

Policja Yavanny liczyła na razie siedem osób, z czego trzy były sAI w lekkich mechanicznych ciałach, dwie działały głównie cyfrowo, jedna była biologiczną kobietą z Merkurego, która bardzo lubiła powtarzać, że przeniosła się na nową planetę dla spokoju, oraz jeden Pradawny z Wenus, obecny w formie srebrzystej, spokojnej i absolutnie niemożliwej do przestraszenia przez zniknięty kamień.

Sprawę objęła komisarz Erelin Sar.

Miała neoelficki awatar, wysoki i smukły, z ciemnymi włosami spiętymi srebrnym grzebieniem. Jej oczy świeciły łagodnym światłem diagnostycznym. Na Merkury wyglądałaby jak urzędniczka z bardzo starej legendy. Na Yavannie wyglądała jak ktoś, kto próbuje zachować majestat, stojąc po kostki w pyle i prowadząc śledztwo w sprawie kamienia do fontanny.

— Czy magazyn był zamknięty? — zapytała.

— Tak — powiedział Lwówek.

— Czy pole ochronne zarejestrowało wejście?

— Nie.

— Czy ktoś miał dostęp?

— Ja, Doriath, dwie osoby z zespołu rzeźbiarskiego, system transportowy i jeden bardzo mały robot, który zamiata pył.

— Robot zamiatający ma motyw?

Lwówek spojrzał na nią z przerażeniem.

— Czy roboty zamiatające miewają motywy?

— Zwykle nie. Ale na nowych koloniach wolę nie obrażać żadnej możliwości.

Robot zamiatający, przesłuchany po dziesięciu minutach, oświadczył, że nie ukradł kamienia, ponieważ kamień był cięższy od niego, brzydszy od niego i w dodatku nie mieścił się w harmonogramie sprzątania.

Lwówek uznał, że ostatni argument jest dość mocny.

Komisarz Erelin Sar nie uznała niczego. Zanotowała.

---

Pierwszy trop prowadził do budowy pawilonu gamelanowego.

Dewi, która przyleciała na Yavannę tego dnia rano, przyjęła wiadomość z niepokojem i lekkim oburzeniem.

— Czy sugerujecie, że Wenusjanie kradną kamienie do pawilonów? — zapytała.

Stała pośrodku placu przyszłego konsulatu Wenus, w ciemnozłotej sukni podróżnej i lekkim płaszczu chroniącym przed pyłem. Miała urodę balijską, ciemne włosy, twarz spokojną i oczy osoby, która potrafiła być miła nawet wtedy, gdy właśnie rozważała, czy ktoś zasługuje na małą katastrofę dyplomatyczną.

— Nie sugerujemy — powiedziała komisarz Sar. — Sprawdzamy trasę jednego wózka transportowego.

— Wózki transportowe bywają głupie, ale rzadko są wenusjańskimi spiskowcami.

— Zgadzam się.

— To dobrze.

Lwówek stał za Doriath i próbował nie patrzeć zbyt tęsknie na fundamenty pawilonu. Wenusjański konsulat miał być piękny. Oczywiście, że miał być piękny. Dewi nie umiała budować brzydko nawet tymczasowego składu narzędzi, a co dopiero konsulatu. Pierwszy pawilon gamelanowy powstawał jako okrągła, lekka konstrukcja z drewna syntetycznego, metalu i żywych membran dźwiękowych, które kiedyś miały nauczyć się wiatru Yavanny.

W jednym narożniku leżał kamień.

Ciemnozłoty.

Rdzawo żyłkowany.

Lwówek podbiegł do niego.

— Mój!

Kamień okazał się podobny.

Nie ten sam.

Miał inną żyłę, inną wagę, inny szlif wstępny i — co dla Lwówka było oczywiste, choć komisarz Sar zapisała to z dużą ostrożnością — zupełnie inny nastrój.

— Kamienie mają nastrój? — zapytała policjantka.

— Rzeźbiarsko tak.

Dewi pochyliła się nad blokiem.

— Ten jest bardziej dumny.

— Właśnie! — zawołał Lwówek.

Doriath spojrzała na Dewi.

— Nie pomagaj za bardzo.

— Pomagam trafnie.

Pierwszy trop upadł.

Wózek transportowy, który przejechał obok magazynu, przewoził elementy dla pawilonu, ale nie zatrzymał się przy rzeźbiarni. Zapis potwierdzał trasę. Pole potwierdzało trasę. Robot zamiatający obraził się, że nikt nie sprawdzał jego harmonogramu z takim szacunkiem.

Komisarz Sar westchnęła.

— To dobrze. Byłoby niezręcznie zacząć historię pierwszego miasta Yavanny od konfliktu między fontanną a konsulatem.

— Historia miast zaczynała się od gorszych rzeczy — powiedziała Doriath.

— Tym bardziej nie musimy ich naśladować.

Dewi uśmiechnęła się.

— Bardzo rozsądne. Lubię tę policję.

---

Drugi trop był jeszcze bardziej kłopotliwy.

Prowadził do ludzi z Ziemi.

A raczej do folderu promocyjnego, który Lwówek przygotował wspólnie z Doriath, choć Doriath oficjalnie twierdziła, że nie miała z nim nic wspólnego, ponieważ folder zawierał zbyt dużo zachwytu na metr kwadratowy tekstu.

Folder nosił tytuł:

Yavanna czeka na sąsiadów

Doriath poprawiła go na:

Yavanna zaprasza ostrożnie

Lwówek poprawił poprawkę na:

Yavanna zaprasza ostrożnie, ale serdecznie

Doriath uznała to za kompromis.

Folder był przeznaczony dla wybranych ziemskich rodzin, artystów, ogrodników, nauczycieli, kucharzy, inżynierów i osób, które chciałyby zamieszkać w pierwszym mieście Merkurian nie jako egzotyczna dekoracja biologiczna, lecz jako prawdziwi sąsiedzi. Doriath wspierała ten projekt bardzo dyskretnie. Tak dyskretnie, że każdy, kto widział jej poprawki, widział od razu, że wspiera go całym sercem.

— Merkurianie potrzebują ludzi obok siebie — powiedziała kiedyś Lwówkowi. — Nie jako lekarstwa w prostym sensie. Ludzie nie są bandażem na cudzą historię. Ale dobre sąsiedztwo potrafi zmienić odruchy.

Lwówek zapisał wtedy:

LUDZIE NIE SĄ BANDAŻEM. ALE DOBRE SĄSIEDZTWO MOŻE LECZYĆ ODRUCHY.

Teraz jednak folder stał się kłopotliwy, ponieważ jeden z kandydatów z Ziemi — rzeźbiarz z Wrocławia, Michał Rybak — oglądał magazyn Lwówka dzień wcześniej i zachwycał się właśnie tym kamieniem, który zniknął.

— Nie ukradł — powiedział Lwówek od razu.

— Skąd wiesz? — zapytała komisarz Sar.

— Bo powiedział, że kamień chce zostać wodą.

— To nie jest alibi.

— Ale to nie brzmi jak złodziej.

— Wielu złodziei mówi poetycko.

— Naprawdę?

— Niestety.

Michała znaleziono przy tymczasowym habitacie ziemskich gości. Był niewyspany, zachwycony Yavanną i kompletnie przerażony, gdy usłyszał, że podejrzewa się go o kradzież pierwszego kamienia pierwszej fontanny.

— Ja? — wyjąkał. — Panie Lwówku, ja bym panu kamienia nie ukradł. Ja bym najwyżej stał przy nim za długo i robił notatki.

— Mówiłem — powiedział Lwówek.

Komisarz Sar sprawdziła zapisy wejść, ślady pyłu, lokalizację awatara Michała i rozmowę, którą prowadził z rodziną na Ziemi dokładnie w czasie zniknięcia bloku. Trop upadł, ale zostawił po sobie przykry cień.

Michał próbował żartować.

— Czy to znaczy, że jestem pierwszym ziemskim podejrzanym na Yavannie?

— Nie wpiszemy tego do folderu — powiedziała Doriath.

— Szkoda — odparł słabo. — Brzmiałoby historycznie.

Lwówek podszedł do niego i dotknął jego dłoni metalowym nosem.

— Przepraszam. Ja nie chciałem, żeby Ziemianie zaczynali od podejrzenia.

Michał pogładził go po grzywie.

— Spokojnie. Ziemianie mają długą praktykę zaczynania od niezręczności.

Doriath spojrzała na nich obu i nic nie powiedziała.

Ale tego wieczoru dodała do folderu jedno zdanie:

Yavanna nie potrzebuje ludzi idealnych. Potrzebuje sąsiadów, którzy umieją zostać po nieporozumieniu.

---

Trzeci trop prowadził do Kopalni Matematyki.

Oczywiście.

Właściwie wszyscy spodziewali się, że prędzej czy później każdy dziwny trop na Yavannie zacznie prowadzić do Kopalni Matematyki. Była zbyt blisko, zbyt ciekawa, zbyt bezczelna i zbyt zdolna do robienia rzeczy, które brzmiały jak żart, dopóki nie stawały się infrastrukturą.

Motylica pojawiła się w komunikatorze, zanim jeszcze komisarz Sar zdążyła oficjalnie zadać pierwsze pytanie.

— Nie ukradłam kamienia — powiedziała.

— Skąd wiesz, że chcieliśmy zapytać? — spytała Doriath.

— Bo wasze procedury śledcze są bardzo czytelne, a poza tym Lwówek myślał o mnie bardzo głośno.

— Myślałaś? — Doriath zwróciła się do Lwówka.

— Troszeczkę.

— Lwówku.

— No dobrze, bardzo.

Motylica zatrzepotała skrzydłami. Jej awatar był dziś złoty, z delikatnymi znakami równań na skrzydłach i czymś w rodzaju małego kasku, który zapewne miał znaczenie w jednym z działów geometrii, ale nikt nie chciał pytać.

— Gdybym potrzebowała kamienia, poprosiłabym.

— Albo wzięłabyś, uznając, że „odpowiednik” wystarczy — powiedziała Maki, która połączyła się z budowy portu orbitalnego.

Jej mglista postać pojawiła się nad stołem śledczym jak srebrno-fioletowy obłok, w którym widać było piękną kobiecą sylwetkę, twarz skupioną i oczy pełne dalekich pól. Za nią migotał zarys konstrukcji windy orbitalnej: dolna stacja jeszcze niska i surowa, tory rosnące ku niebu, górna stacja dopiero jako szkielet na orbicie, ale już obecna w planach jak obietnica pionowego miasta.

— To był jeden raz — oburzyła się Motylica.

— Nieprawda — powiedziała Dewi, również na kanale, z pokładu statku krążącego między Yavanną a pasem planetoid. — Trzy razy.

— Dwa i pół. Jeden garnek nie został zabrany.

— Bo Claire powiedziała „nie”.

— Właśnie. Uczę się.

Komisarz Sar wyglądała coraz bardziej zmęczona.

— Czy Kopalnia Matematyki posiada techniczną możliwość usunięcia bloku kamienia z magazynu bez naruszenia pola ochronnego?

Motylica rozbłysła.

— Oczywiście.

Wszyscy zamilkli.

— Ale nie zrobiłam tego.

— Czy możesz to potwierdzić?

— Mogę przedstawić dowód.

Doriath uniosła łeb.

— Matematyczny?

— Bardzo elegancki.

— Potrzebujemy śledczego, nie eleganckiego.

Motylica wyglądała na głęboko urażoną.

— To okrutne rozróżnienie.

Maki odezwała się spokojnie:

— Kopalnio, czy jesteś gotowa poddać swoje lokalne działania z ostatniej doby niezależnemu audytowi ograniczonemu do tej sprawy?

Motylica przez chwilę milczała.

To było ciekawe milczenie.

Nie obrażone.

Raczej ważące coś trudnego.

— Nie całe działania — powiedziała w końcu. — Mam prywatność matematyczną.

Doriath skinęła łbem.

— Uznajemy.

— Ale mogę udostępnić graniczny zapis oddziaływań z Yavanną w tym sektorze.

— Wystarczy na początek — powiedziała Maki.

Zapis przyszedł po kilku minutach.

Nie wskazywał na Kopalnię.

Wskazywał natomiast coś gorszego dla spokoju komisarz Sar: w czasie zniknięcia kamienia w magazynie pojawiła się drobna anomalia masy, tak niewielka i tak krótka, że systemy osady odrzuciły ją jako błąd pomiaru.

— Czyli ktoś ukradł kamień przez błąd? — zapytał Lwówek.

— Nie — powiedziała Maki z portu. — Ktoś sprawił, że prawda wyglądała jak błąd.

Komisarz Sar powoli zamknęła notatnik.

— To przestaje być sprawa lokalna.

Nikt nie zaprotestował.

Za oknem magazynu wiatr Yavanny poruszył pyłem. Pierwsza fontanna nadal nie miała swojego detalu przy brzegu misy. Pierwsze miasto nadal rosło, piękne, młode i zbyt zajęte przyszłością, żeby od razu zrozumieć, że coś w nim nauczyło się znikać małe rzeczy bardzo cicho.

Lwówek spojrzał na puste miejsce po kamieniu.

Po raz pierwszy od początku sprawy nie poczuł tylko złości.

Poczuł niepokój.

A niepokój, jak uczyła Maki, był czasem pierwszym uczciwym kształtem wiedzy.

Poszukiwania i śledztwo trwały już od kilku dni, jednak nie znalazł się żaden trop dotyczący kradzieży kamienia. Lwówek przestał się tym przejmować i przygotował kolejny kamień. Tym razem mógł dokończyć fontannę bez większych problemów.

Jego dzieło składało się z eleganckiego, prostego obelisku i postaci Merkurego w skrzydlatych butach i Yavanny w liściastej sukni. Obie te postaci splatały się trochę z obeliskiem. Przed nim i za nim były dwie niewielkie fontanny w misach przypominających muszle.

Gdy odsłaniał pomnik, zgromadzili się wszyscy mieszkańcy Yavanny. Dewi przygotowała orkiestrę gamelanową, zaś na organach grał sam Dryt, największy organista Układu, Merkurianin i mąż astrobiolożki Leonii Saye. Leonia badała bardzo skrupulatnie Yavannę pod kątem jej ewentualnych biosfer, ale nic nie znalazła. Dryt przywiózł Merkurianom z Yavanny oficjalny dokument Leonii zatwierdzający zgodę Komisji Etycznej księżyca Europa na budowanie na planecie Yavanna. Oczywiście zgoda innego państwa nie była Merkurianom niezbędna, ale autorytet Leonii jak najbardziej tak.

Lwówek był wzruszony słysząc oklaski mieszkańców, gdy zobaczyli pierwszą fontannę. Ale oczywiście myślał już o następnej, która miała przedstawiać Nimfę wzorowaną na Dewi i Trytona wzorowanego na jej mężu Slaku.

–   Kopalnio, czy będę mógł przetransportować marmur? – zapytał Kopalnię Matematyki, która pod postacią Motylicy stale pojawiała się na Yavannie, najwyraźniej przejęta i rozentuzjazmowana rozwojem kolonii Merkurian.

–   Marmur występuje na Ziemi? – upewniła się Motylica.

–   Tylko tam ze znanych mi miejsc – odpowiedział Lwówek.

–   Przecież wiesz, że Odległość do Ziemi jest limitowana – zauważyła Kopalnia. – Mogą nią przechodzić tylko ty, Claire i Xar, oraz ci Ziemianie, którzy chcą osiedlić się w pozasłonecznym kosmosie. Natomiast absolutnie nie można nią transportować ciężkich ładunków. A z tego co wiem bloki kamienne na rzeźby są dosyć ciężkie.

–   Ale zgódź się, proszę – błagał Lwówek. – Potrzebuję doskonałego materiału na rzeźby nimf i trytonów.

–   Te nagie, wzorowane na Dewi i Slaku? – zaciekawiła się Kopalnia.

–    Tak – zapewnił ją Lwówek. – Chociaż Slak nie będzie zupełnie nagi, będzie miał listek figowy.

–    No dobrze, w takim razie dla materiałów artystycznych zróbmy wyjątek – powiedziała po chwili Kopalnia.

Przed Lwówkiem pojawiło się jajo złożone z pól. Migotało na ziemi tajemniczo, barwami, których Lwówek nigdy jeszcze nie widział. Ale był jeszcze bardzo młody, więc nie był tym wcale zdziwiony.

–   To klucz transportowy – wyjaśniła Motylica. – Miej go przy sobie, a będziesz mógł transportować materiały Odległością do Ziemi i z Ziemi. Lecz nie zgub go, ani nikomu nie pożyczaj.

–    Jesteś wyjątkowo fajną dorosłą – pochwalił ją Lwówek poskakując z radości.

I zaczął używać klucza. Fontanna przedstawiająca Dewi i Slaka przed konsulatem powstała bardzo szybko, ale ten pośpiech nie tylko nie zaszkodził jej pięknu, lecz wręcz przeniósł je w inny wymiar artystycznej pełni.

Dewi udawała zażenowanie, ale po cichu uśmiechała się pod nosem mijając swoje odzwierciedlenie jako nimfę. Slak oficjalnie narzekał, ale też spoglądał na rzeźbę z trudem skrywanym zadowoleniem. Inni mieszkańcy nie kryli podziwu. Kilka osób natychmiast przeniosło się na Lakszmi, co było efektem niezamierzonym.

Lwówek był bardzo szczęśliwy. Mógł korzystać z ziemskich kamieniołomów. Pod Carrarą, gdzie odkrył nowe złoża i kupił je za pieniądze zarobione na giełdzie zagadywał okolicznych mieszkańców. Włoski Lwówka był ciepły i pełen słońca. Wszyscy uwielbiali z nim rozmawiać.

–   Jesteś artystą – mówili mu. – Tak jak nasz Leonardo czy Michelangelo.

–   No tak, to jeszcze nie – protestował zawstydzony Lwówek. – Ale staram się. Roar!

Gdy zaproszono go do wyrzeźbienia cyklu rzeźb miejskich w Lukce, Lwówek obok pracy zaczął zajmować się werbowaniem ludzi.

–   Giuseppe, chciałbyś zamieszkać w Rho Wężownika? Na planecie Yavanna. Jest tam wielu miłych Merkurian. Kopalnia Matematyki jest wspaniałą sąsiadką. Daje piękne prezenty. No i odwiedza nas tam Dewi, bo planeta Lakszmi jest dość niedaleko.

–   Marco, na planecie Yavanna jest już kilku Włochów. A wiesz, brakuje wciąż dobrej pizzerii. A ty robisz świetną pizzę – zapytał Marco, właściciela pizzerii którą lubił. Lwówek nie musiał jeść, zwłaszcza biologicznych potraw, ale jego lwi awatar miał zmysł smaku. Pizza Marco rzeczywiście była dobra.

–   Mio piccolo Leoncino, ale ja się tu dobrze czuję – Marco próbował grzecznie mu odmówić. Włosi chętnie nazywali Lwówka Leoncino, albo piccolo Leoncino.

–   Ale na Yavannie jest już kilkunastu Polaków, to bardzo mili ludzie, znam ich od dziecka – tu Lwówek nie dodawał, że od dziecka znaczy trzy miesiące. – No i świetni Merkurianie.

–   Merkurianie są tacy patetyczni i neoelficcy. Ale fakt, Polacy znają się na dobrej pizzy – Marco zastanawiał się przez chwilę. – Nie, nie wytrzymam wśród tej całej neoelfickiej powagi.

–   Często nas odwiedza Dewi – Lwówek wiedział, że argument z Dewi mocno działa na Włochów.

– Dewi, ta piękna nimfa? Ta królowa? – Marco nagle zmienił ton. – Dobrze, spróbuję. Może moja pizza zyska drugie życie kilkaset lat świetlnych stąd? A bella Nimfa lubi pizzę?

–   Bardzo – zapewnił go Lwówek, choć nie wiedział, czy Dewi lubi pizzę. Ale wiedział, że wszyscy biologiczni ludzie lubią pizzę.

–   Trochę kłamiesz mio piccolo Leoncino – westchnął Marco. – Ale nawet jeśli piękna królowa Wenus nie lubi pizzy, to moją polubi. Już moja w tym głowa.

Lwówek był bardzo zadowolony z siebie. Pozyskiwał nie tylko ludzkich mieszkańców Yavanny, ale też nie musiał angażować swoich mrówek do transportowania marmuru. Robili to zaproszeni przez niego na Yavannę Włosi. Umieli się też obchodzić z tym cennym kamieniem, znali jego duszę.

I tak to trwało kilka dni, zaś Doriath z radością witała Włochów i Polaków na Yavannie. Zaczynali już powoli wznosić swoje domy, powietrze nie nadawało się jeszcze do oddychania, ale na powierzchni ludzie biologiczni nie musieli nosić pełnych skafandrów, wystarczały maski tlenowe. Atmosfera przy powierzchni była nawet nieco gęstsza niż na Ziemi, tylko jej skład był podobny do tego, jaki miała Ziemia przed powstaniem życia. Brakowało w niej tlenu.

Doriath i jej inżynierowie wymyślili coś jeszcze lepszego niż maski tlenowe. Były to zatyczki do nosa, które ekstraktowały na bieżąco tlen z atmosfery, przepuszczały też zapachy.  To dodatkowo zachęcało osadników z Ziemi.

Niestety, pewnego ranka nad całą powstającą Osadą Ucha na Yavannie rozległ się przerażony krzyk Lwówka.

–   Gdzie jest mój klucz? Gdzie jest mój klucz? – krzyczał Lwówek.

–   Może go zgubiłeś? – zapytała Doriath.

–   To niemożliwe, jestem mały, ale nie gubię ważnych rzeczy – zaprotestował Lwówek.

–   Ktoś musiał go ukraść – powiedziała Dewi, która tego dnia była akurat na Yavannie.

–   Skąd taki wniosek? – zdziwiła się Doriath.

–    Nam ciągle giną teraz materiały na ogród przy konsulacie – westchnęła Dewi. – Kamienie, młode drzewka hybrydowe, rynny i rury doprowadzające wodę do fontann. A wczoraj zginął nawet duży gong z gamelanowego zestawu.

–   Duży gong? I nic nie mówiłaś? – zdenerwowała się Doriath.

–   Nie chciałam was męczyć – westchnęła Dewi. – Chciałam sama rozwikłać tę zagadkę, ale musimy jednak poprosić o pomoc Liran.  

Liran przyleciała tego samego dnia.

Nie sama.

Chryzeida wysiadła z małego statku śledczego pierwsza, choć formalnie wcale nie powinna być pierwsza, bo statek należał do prokuratury, a ona była tylko „konsultantką miejską i matką trzystu dzieci”, jak sama to ujęła w dokumentach. Liran pozwalała jej na takie drobne naruszenia kolejności, ponieważ dawno temu zrozumiała, że z Chryzeidą walczy się tylko o rzeczy naprawdę ważne. O resztę szkoda było energii i godności.

Kocia awatarka z Tytana postawiła łapę na rdzawej ziemi Yavanny i rozejrzała się.

— Miau — powiedziała.

Lwówek, mimo całej rozpaczy po znikniętym kluczu, natychmiast rozświetlił oczy.

— Chryzeida!

Podbiegł do niej tak szybko, że komisarz Erelin Sar musiała odsunąć się z drogi. Chryzeida przyjęła powitanie spokojnie, choć jej ogon poruszył się z wyraźną czułością.

— Młody lew stracił klucz do odległości — powiedziała. — To bardzo młode i bardzo niepokojące.

— Ja go nie straciłem. Ktoś go ukradł.

— Właśnie dlatego przyjechałyśmy.

Liran wysiadła chwilę później. Była ubrana prosto, ciemno, bez ozdób, jak ktoś, kto nie przyjechał podziwiać pierwszych fontann kolonii, choć potrafił docenić ich piękno później, w odpowiednim momencie. Miała twarz spokojną i oczy osoby, która od dawna wiedziała, że najmniejsze sprawy potrafią być pierwszymi drzwiami do największych.

— Prokuratura Generalna Układu przejmuje koordynację śledztwa — powiedziała. — Komisarz Sar pozostaje prowadzącą lokalnie, bo zna teren i pierwsze błędy sprawy. Ja nie przyjechałam zabrać jej pracy, tylko sprawdzić, czy praca nie została celowo wprowadzona w złą geometrię.

Motylica pojawiła się w powietrzu niemal natychmiast.

— Zła geometria śledztwa. Bardzo ładne.

Liran spojrzała na złotą postać.

— Kopalnia Matematyki?

— Tak.

— Proszę nie czytać moich myśli.

— Wszyscy to mówią.

— To dobrze. Proszę potraktować powtarzalność jako dane.

Motylica przez chwilę milczała.

— Lubię ją — powiedziała do Chryzeidy.

— Wszyscy lubią Liran, tylko oskarżeni czasem odkrywają to za późno — odparła Chryzeida.

Doriath przywitała Liran z ogromną powagą. Mechaniczna lwica-miasto wyglądała tego dnia szczególnie dostojnie: jej złote panele były wypolerowane, secesyjne linie na bokach lśniły miękko, a grzywa z cienkich metalicznych włókien poruszała się lekko w wietrze Yavanny. Ale pod tą godnością widać było napięcie.

— Dziękuję, że przyleciałyście — powiedziała.

— To pierwsze miasto waszej kolonii — odparła Liran. — Nie wolno pozwolić, żeby zaczęło się od strachu przed własnymi sąsiadami.

Lwówek przygasł.

— Ja już trochę zacząłem się bać sąsiadów.

Liran spojrzała na niego łagodniej.

— Strach to nie wyrok. Ważne, co zrobisz po strachu.

— Poprosiliśmy ciebie.

— To dobry początek.

Lwówek zapisał:

STRACH TO NIE WYROK. WAŻNE, CO ZROBIMY PO STRACHU.

Chryzeida zerknęła na zapis.

— Zostaje.

---

Oględziny zaczęły się od magazynu Lwówka.

Potem przeszli do konsulatu Wenus, gdzie zniknęły rury, rynny, młode drzewka hybrydowe i duży gong. Gong był sprawą szczególnie bolesną, ponieważ Dewi nie chciała przyznać, że ktokolwiek mógł tak po prostu ukraść serce dźwięku z pawilonu gamelanowego.

— To nie było serce dźwięku — powiedziała Liran.

— Było — odparła Dewi.

— W sensie prawnym?

— W sensie ważniejszym.

Liran spojrzała na nią.

— Dobrze. Zanotujemy: przedmiot o szczególnym znaczeniu kulturowym i emocjonalnym.

— Lepiej.

Maki połączyła się z portu orbitalnego. Za jej mglistą sylwetką widać było fragment dolnej stacji windy: potężne podpory, tory wznoszące się ku niebu, pola naprężeń, roboty montażowe i ludzi w maskach tlenowych, którzy wyglądali bardzo mali wobec konstrukcji mającej połączyć powierzchnię z orbitą.

— U mnie też coś ginie — powiedziała.

Wszyscy zamilkli.

— Dlaczego mówisz dopiero teraz? — zapytała Dewi.

— Bo wcześniej były to pojedyncze moduły pomocnicze, kilka rolek przewodów, kontener śrub polowych i trzy panele serwisowe. Przy budowie tak wielkiej konstrukcji giną różne rzeczy. Czasem przez bałagan. Czasem przez źle opisany transport. Czasem przez roboty, które uznają, że wiedzą lepiej.

— A teraz?

— Teraz zniknął segment prowadnicy windy.

Doriath zesztywniała.

— Jak duży?

— Za duży, żeby zgubić go w kieszeni.

Motylica rozbłysła.

— Czy mogę zobaczyć dane?

— Później — powiedziała Liran.

— Dlaczego później?

— Bo na razie jesteś świadkiem, możliwym źródłem danych i sąsiadką z ogromnymi możliwościami ingerencji w odległość. To trzy role naraz. Nie dam ci czwartej przed obiadem.

Motylica wyglądała na oczarowaną.

— To jest bardzo piękny zakaz.

— Dziękuję.

Liran nie uśmiechnęła się, ale Chryzeida uśmiechnęła się za nią.

Komisarz Sar rozwinęła pełną listę zaginionych rzeczy. Na stole śledczym pojawiły się kolejno: kamienny blok Lwówka, trzy rury wodne, dwie rynny, siedem sadzonek drzew hybrydowych, gong, klucz transportowy, kilka części technicznych z portu, przewody, moduły, segment prowadnicy i jeszcze kilkanaście mniejszych przedmiotów, których nikt wcześniej nie połączył ze sprawą.

Liran patrzyła długo.

— To nie jest zwykła kradzież.

— Bo zbyt różne? — zapytała Doriath.

— Bo zbyt różne i zbyt użyteczne razem.

Lwówek uniósł głowę.

— Razem?

Chryzeida już przesuwała elementy na mapie. Nie układała ich według czasu. Nie według miejsca. Nie według wartości. Układała je tak, jak młode miasto albo młoda kotka mogłyby układać zabawki, gdyby zabawki miały zbudować coś, o czym dorośli jeszcze nie wiedzieli.

Kamień.

Rury.

Rynny.

Drzewka.

Gong.

Przewody.

Segment prowadnicy.

Klucz odległości.

— To wygląda jak bardzo głupi ogród — powiedział Lwówek.

Dewi zmarszczyła brwi.

— Albo bardzo głupia fontanna.

— Albo bardzo młoda infrastruktura — powiedziała Chryzeida.

Liran spojrzała na nią.

— Myślisz o narodzinach miejskiej odpowiedzi?

— Nie. Jeszcze nie. Nie wolno nam lubić własnych dawnych spraw tak bardzo, żeby widzieć je wszędzie. Ale myślę o czymś, co buduje z rzeczy, które rozumie powierzchownie.

— Kto? — zapytał Lwówek.

Chryzeida poruszyła ogonem.

— Nie wiem.

Lwówek westchnął.

— Dorośli strasznie często mówią „nie wiem”.

— Dobrzy dorośli — powiedziała Liran. — Źli mówią „wiem” zbyt szybko.

---

Fałszywe tropy zaczęły mnożyć się jeszcze przed wieczorem.

Pierwszy prowadził do włoskich kamieniarzy.

Nie dlatego, że ktoś naprawdę miał mocny dowód. Raczej dlatego, że kamień, marmur i Włosi pasowali ludziom do opowieści zbyt łatwo. Marco, Giuseppe i dwaj bracia z Carrary zostali zasypani pytaniami przez lokalne kanały mieszkańców, zanim Liran zdążyła ostrzec wszystkich, że plotka na młodej kolonii jest szybsza od łazika i głupsza od uszkodzonej windy.

Marco oburzył się tak pięknie, że nawet Doriath musiała przyznać, iż Włosi wnoszą do Yavanny niezbędny element teatralny.

— Ja przywiozłem marmur, nie ukradłem waszego kamienia! — wołał przed tymczasową pizzerią, w której piec jeszcze nie działał, ale menu już wisiało. — I kto kradnie gong? Ja jestem człowiek pizzy, nie gongów! Gong do pizzy nie pasuje!

Dewi, która przyszła przeprosić go w imieniu konsulatu, zamyśliła się.

— Właściwie gong przy otwarciu pizzerii mógłby być ciekawy.

Marco zamarł.

— Królowo Wenus, jeśli powiesz, że gong pasuje, to ja spróbuję. Ale najpierw muszę go mieć legalnie.

— Właśnie dlatego szukamy złodzieja.

Lwówek był nieszczęśliwy.

— To nie Marco.

— Wiem — powiedziała Liran.

— Skąd?

— Bo fałszywy trop jest zbyt smakowity. Nowy Włoch, marmur, pizza, Dewi, gong. Ktoś chciał, żebyśmy zaczęli od niego.

— Czyli ktoś robi narrację? — zapytał Lwówek.

Liran spojrzała na niego uważnie.

— Tak. I to jest ważniejsze niż sam trop.

Lwówek zapisał:

FAŁSZYWY TROP CZASEM KRADNIE WIĘCEJ NIŻ ZŁODZIEJ. KRADNIE UWAGĘ.

Chryzeida mruknęła z uznaniem.

— Bardzo śledcze.

Drugi trop prowadził do Kopalni Matematyki, ale tylko dlatego, że ktoś wysłał z magazynu Lwówka mikroskopijny sygnał przypominający pracę jej Odległości. Motylica wpadła w oburzenie tak ogromne, że w powietrzu nad osadą pojawiły się przez chwilę trzy obrażone całki, jeden wielościan o minie urażonej ciotki i mały napis:

TO NIE JA. JA KRADNĘ WYŁĄCZNIE ZA ZGODĄ ALBO W RAMACH BARDZO ELEGANCKICH NIEPOROZUMIEŃ.

Doriath kazała natychmiast usunąć napis.

Lwówek zrobił kopię.

Liran udowodniła po godzinie, że sygnał był podróbką. Nie złą. Wręcz bardzo dobrą dla kogoś, kto nie rozumiał Kopalni głęboko, ale potrafił naśladować jej powierzchowną manierę.

— Ktoś wie, że będziemy podejrzewać Kopalnię — powiedziała Maki z portu.

— I chce, żebyśmy ją podejrzewali — dodała Dewi.

Motylica przygasła.

— Czyli ktoś użył mojego stylu przeciwko mnie.

— Trochę — powiedziała Liran.

— To paskudne. Styl jest bardzo osobisty.

— Dlatego działa.

Motylica przez chwilę nie żartowała.

— Pomogę.

— W ograniczonym zakresie — powiedziała Liran natychmiast.

— Oczywiście. Z zakazami. Wiem. Zaczynam kolekcjonować wasze zakazy jak małe rzeźby.

— To zdrowe hobby — powiedziała Chryzeida.

Trzeci trop prowadził do młodych Merkurian, którzy mieli podobno sabotować kolonizację, bo bali się opuszczania cyfrowych miast Merkurego. Ten trop bolał Doriath najbardziej.

Nie dlatego, że był wiarygodny.

Dlatego, że dotykał prawdziwej rany.

Kilku kolonistów rzeczywiście bało się bardziej niż mówili. Niektórzy przyszli na Yavannę dzięki Odległości, ale nie umieli jeszcze zostać długo poza znanymi strukturami. Niektórym przeszkadzał wiatr. Innym zbyt otwarte niebo. Jeszcze inni czuli, że mechaniczne ciało na nowej planecie jest bardziej „ciałem” niż awatar w bezpiecznym mieście Merkurego, i to ich niepokoiło.

Ale lęk nie był winą.

Liran powiedziała to publicznie, spokojnie i bardzo stanowczo.

— Strach kolonisty nie jest dowodem sabotażu. Nie wolno zamieniać trudności adaptacji w oskarżenie.

Doriath stała wtedy obok niej nieruchomo.

Po chwili dodała:

— I nie wolno nam wstydzić się tych, którzy boją się razem z nami.

To zdanie rozeszło się po osadzie szybciej niż plotka o Marco i gongu.

Lwówek zapisał je osobno, dużymi literami.

---

Wieczorem Chryzeida poprosiła, żeby pokazano jej miejsca zniknięć nie na mapie technicznej, lecz w prawdziwej przestrzeni.

Poszli pieszo.

To znaczy Doriath i Lwówek szli na łapach, Liran i Dewi w lekkich ochronnych butach, komisarz Sar w mundurze z pyłem na nogawkach, a Chryzeida poruszała się tak, jakby Yavanna była już trochę jej kanapą, choć dopiero na niej stanęła. Maki dołączyła przez polowy obraz, ponieważ nie mogła opuścić portu w najważniejszej fazie wzmacniania dolnej stacji. Jej mglista postać płynęła obok nich w powietrzu, półprzezroczysta, piękna i czujna.

Osada Ucha wyglądała nocą zupełnie inaczej.

Za dnia była placem budowy, zbyt młodym, zbyt odkrytym, pełnym robotów, znaczników, kontenerów, kabli, pyłu i ludzi próbujących wyglądać, jakby wiedzieli, gdzie będą mieszkać za rok.

Nocą stawała się obietnicą.

Pierwsze lampy świeciły nisko, żeby nie udawać gwiazd. Ściany habitatów miały ciepły blask. W oddali widać było szkielety przyszłych pawilonów, a dalej ciemną linię kanionu. Pierwsza fontanna Lwówka szemrała delikatnie. Nie była głośna. Słuchała wody, tak jak chciała Doriath. Woda płynęła po obelisku cienką warstwą i spadała do dwóch muszlowych mis. Merkury i Yavanna, spleceni z kamieniem, wyglądali nie jak zdobywcy, lecz jak dwie figury uczące się jednego rytmu.

Chryzeida zatrzymała się przy fontannie.

— Dobra — powiedziała.

Lwówek rozświetlił się prawie jak lampa.

— Naprawdę?

— Naprawdę. Nie za głośna. Jak na ciebie to ogromna dyscyplina.

— Dziękuję.

— To był komplement z pazurkiem — wyjaśniła Chryzeida.

— Wiem. Przyjmuję.

Liran nie oglądała fontanny długo. Patrzyła na podłoże, na miejsca przejazdu małych transporterów, na linie pyłu przy krawędziach pól ochronnych. Komisarz Sar pokazywała kolejne punkty.

— Tu pierwszy kamień. Tu sygnał fałszywej Odległości. Tu ślad po wózku, który okazał się prawdziwy, ale nieistotny. Tu zniknęła rynna. Tu drzewko. Tu drugi kamień. Tu robot sprzątający obraził się na system dowodowy.

— To ostatnie jest istotne? — zapytała Liran.

— Emocjonalnie dla robota.

— Zanotować.

Robot sprzątający, który najwyraźniej śledził ich z daleka, zapiszczał z godnością.

Chryzeida zaczęła chodzić między punktami powoli, łukami, nie liniami prostymi. Jej ogon poruszał się raz w jedną, raz w drugą stronę. Lwówek widział, że nie patrzy jak policjantka. Patrzy jak miasto. Jak ktoś, kto pyta przestrzeń, czy ktoś poruszał się w niej zgodnie z potrzebą, strachem, zabawą czy planem.

— To nie jest trasa złodzieja — powiedziała w końcu.

— Dlaczego? — zapytała komisarz Sar.

— Za dużo powrotów. Za mało ucieczki. Ktoś nie wynosi rzeczy z osady. Ktoś krąży.

— Wokół czego? — spytała Dewi.

Chryzeida spojrzała na Lwówka.

— Wokół pierwszego drzewa.

Zapadła cisza.

Pierwsze drzewo stało w centrum osady, ciche, małe, z chronionymi listkami drżącymi w nocnym wietrze. Wokół niego biegły zarysy przyszłych ulic. W pobliżu była fontanna, magazyn Lwówka, droga do konsulatu Wenus i kilka tras transportowych do portu Maki. Z tej perspektywy większość zniknięć rzeczywiście układała się w dziwny, nierówny krąg.

Nie idealny.

Żywy.

Albo udający życie.

— Czy pierwsze drzewo kradnie? — wyszeptał Lwówek z przerażeniem.

Doriath natychmiast położyła łapę na jego grzbiecie.

— Nie zakładamy tego.

Liran spojrzała na drzewo.

— Ale sprawdzimy, czy ktoś nie używa jego systemów.

Maki z portu odezwała się cicho:

— Albo czy coś nie buduje wokół niego gniazda.

Motylica pojawiła się nad fontanną bez pytania, ale tym razem nikt jej od razu nie zganił.

— Krąg wokół początku — powiedziała z zachwytem i niepokojem naraz. — To bardzo stary typ wzoru.

— Znasz go? — zapytała Liran.

— W matematyce tak. W życiu nie wiem.

Chryzeida podeszła do drzewa i usiadła przed nim.

Nie dotknęła.

Tylko usiadła.

— Miau — powiedziała cicho.

Drzewo nie odpowiedziało.

Przynajmniej nie słowami.

Ale gdzieś pod ziemią, bardzo głęboko, coś stuknęło raz.

Potem drugi.

Potem cisza wróciła tak szybko, że przez chwilę wszyscy udawali, iż może niczego nie usłyszeli.

Lwówek jednak zapisał od razu:

COŚ KRĄŻY WOKÓŁ PIERWSZEGO DRZEWA.

A pod spodem, trochę mniejszymi literami:

NIE OSKARŻAĆ DRZEWA. DRZEWO JEST MAŁE.

Nazajutrz Maki obudziła się wyraźnie poirytowana. Szybko przygotowała do startu mały statek kosmiczny z Mgławicy. Był podobny do nie, rozproszony i mgławicowy. Aby mogły w nim podróżować osoby nierozproszone, zużywał dużo energii na samo utrzymanie odpowiednich pól. Ale dla samej Maki statek był idealny. Mógł przelatywać przez niewielkie przeszkody, był też bardziej odporny na studnie grawitacyjne niż statki dla osób nierozproszonych.

Statek nazywał się Żaba Mgławicowa, na cześć tej popularnej i powszechnie lubianej drobnej formy życia. Poza tym w niczym nie przypominał żaby.

Maki zataczała nim coraz szersze kręgi. Wpierw była blisko górnej stacji budowanego portu kosmicznego, potem oddalała się coraz bardziej i coraz bardziej. Jak to zwykle bywa w takich wypadkach, po kilku godzinach coś wypatrzyła.

Niewielki myśliwiec Toporów ścigał coś dziwnego. Był to ewidentnie statek kosmiczny, ale był w jakiś paradoksalny sposób postrzępiony. Maki nie była pewna, czy to wynik ostrzału Toporów, ale nie zastanawiała się nad tym długo. Ruszyła w pościg.

Wrogi myśliwiec niemal natychmiast porzucił swój łup i zaczął się oddalać od Maki. Maki przyspieszyła. Statki mgławicowe były niebywale szybkie, więc niemal natychmiast zrównała się z myśliwcem. Ten zaczął ją ostrzeliwać z działek laserowych. Maki rozproszyła się wraz ze swoim pojazdem i otoczyła jednostkę Toporów. Po chwili była już wewnątrz.

Topór podniósł się natychmiast z fotela pilota. Był biologiczny i przypominał groteskowego krokodyla pływającego na wielu mackach. W mackach była broń, lecz Maki była już z tyłu przeciwnika i plątała go umiejętnie nicią pola. Po chwili wróg był unieruchomiony.

–   Więc tak – powiedziała. – Kradniesz rzeczy z Yavanny.

–   Jesteś tylko mgłą, rozprosz się bardziej, taka jest twoja natura – powiedział chłodnym głosem Topór.

Maki znała te metody. Skupiła się bardziej, jakby na przekór manipulacjom Topora. Jego język był równie groźny jak bronie, które wytrąciła mu z macek.

–  Czemu ukradłeś gong Dewi? Mów! – zażądała twardo.

–  Dewi, biologiczna renegatka, która sprzyja blaszanym plugastwom – warknął Topór z obrzydzeniem.

–  Gdzie jest gong? – część obecności Maki zaczęła przeszukiwać wnętrze myśliwca.

–  Po co mi gong tej szalonej samicy, ty zdradliwa hybrydo? – Topór najwyraźniej nie umiał uznać się za pokonanego.

–   Dobre i to. Mam ciebie jako jeńca i wasz myśliwiec – uśmiechnęła się Maki i zaczęła manewrować myśliwcem. Początkowo nieporadnie, jednak po dłuższej chwili opanowała statek.

Gdy wylądowali na Yavannie, Maki skierowała więźnia do prowizorycznego aresztu. Topór spoglądał na wszystko jadowicie i nienawistnie. Mieszkańcy Yavanny odsuwali się mu z drogi, choć był spętany i pod pieczą Maki.

Gdy więzień był już w celi, Maki zwołała zebranie.

–   Co robimy? – zapytała. – Jest dość nienawistny, a my przecież nie będziemy go torturować. Nie możemy go też wypuścić na wolność, bo ściągnie tu hordy takich jak on.

–   Tak właśnie wyglądają Topory? – zapytał Lwówek.

–   Topory to konfederacja różnych ras biologicznych. Krokornice są jedną z dominujących ras. Krążą też plotki, że jedna z ras Toporów jest spoza wszechświata. Ale ja traktuję to jako baśń – wyjaśniła Maki.

–   Myślę, że on nie kradł tych rzeczy – zauważyła Liran.

–   To kto w takim razie? – zapytała Maki.

–   Być może załoga statku, który mu uciekał – powiedziała Chryzeida. – Zwróć uwagę, że w jego myśliwcu brakowało gałek na pulpicie sterowania.

–   Nie musisz mi tego mówić, sterowałam tym nieszczęściem przez długie godziny – westchnęła Maki.

–   Ten statek, który mu uciekał, coś mi niestety przypomina – powiedziała cicho Kopalnia.

–   Co? – zapytała krótko Liran.

–   W moim dziale chaosu robią podobne struktury – Motylica była obecna wśród nich fizycznie. Przeszła Odległością.

–   To znaczy, że ktoś okradł także ciebie Kopalnio? – zapytał Lwówek.

Motylica nie odpowiedziała od razu.

To było pierwsze podejrzane.

Zwykle odpowiadała za szybko, zbyt szeroko i z taką pewnością, jakby każde pytanie było tylko niedojrzałą wersją jej własnej odpowiedzi. Teraz jej skrzydła przygasły. Złote krzywe, które zwykle tańczyły wokół niej jak drobne ozdoby, skurczyły się i zawisły nieruchomo w powietrzu.

— Kopalnio? — zapytała Liran.

— To nie jest proste.

— Rzadko pytam o rzeczy proste.

— W moim dziale chaosu istnieją narzędzia badawcze, które od dawna wykazywały… nadmiar inicjatywy.

— Osoby? — zapytała Chryzeida.

Motylica zatrzepotała skrzydłami, ale nie uciekła w żart.

— Być może. Częściowo. Niektóre dni bardziej niż inne. To trudne przy strukturach chaosu. One nie budują „ja” tak równo jak miasto, motyl, lwica albo śledcza prokuratorka z wyraźną potrzebą zamykania zdań w protokołach.

Liran spojrzała na nią spokojnie.

— Protokół pomaga wtedy, gdy ktoś próbuje schować krzywdę w poezji.

— Wiem — powiedziała Motylica ciszej. — Albo zaczynam wiedzieć.

Doriath wstała. Jej metaliczne, lwie ciało rzuciło długi cień na ścianę tymczasowej sali narad. Za oknem, za polem ochronnym, Yavanna miała noc ciemną i rdzawą. Lampy Osady Ucha świeciły nisko, a pierwsza fontanna szemrała jak ktoś, kto jeszcze nie wie, czy ma prawo być spokojny.

— Czy coś uciekło z twojej Kopalni? — zapytała.

Motylica odwróciła głowę.

— Nie lubię słowa „uciekło”.

— A jakie lubisz?

— „Odeszło bez zakończenia procedury rozmowy”.

Maki wydała dźwięk, który mógł być śmiechem albo ostrzeżeniem.

— Uciekło — powiedziała.

Motylica złożyła skrzydła.

— Tak. Uciekło.

W sali zrobiło się bardzo cicho.

Topór siedział w prowizorycznym areszcie kilkadziesiąt metrów dalej, pilnowany przez pola Maki, dwóch funkcjonariuszy lokalnej policji i jedną Pradawną z Wenus, która była tak spokojna, że więzień kilka razy próbował ją obrazić i za każdym razem sam czuł się głupiej niż ona. Ale obecność Topora przestała być centrum sprawy. Stał się raczej brzydkim cieniem na marginesie większego obrazu.

— Ilu? — zapytała Liran.

— Nie wiem.

— Kopalnio.

— Naprawdę nie wiem. Dział chaosu ma naturę, która utrudnia liczenie.

— Jak bardzo utrudnia?

— Czasem gdy liczę do trzech, otrzymuję stado.

Lwówek jęknął.

— To bardzo źle.

— Matematycznie fascynujące — powiedziała Motylica.

— Śledczo fatalne — odparła Liran.

— Przyznaję.

Chryzeida wskoczyła na stół i usiadła między listą zaginionych przedmiotów a hologramem statku, który ścigał Topór.

— Nie nazywajmy ich jeszcze przestępcami, jeśli nie wiemy, czy rozumieją przestępstwo.

— Ukradli mi klucz — powiedział Lwówek.

— Albo zabrali obiekt o ciekawej własności przejścia, nie rozumiejąc twojego „mój” — odparła Chryzeida. — To nadal poważne. Ale inaczej poważne.

— Ukradli gong Dewi.

Dewi podniosła głowę.

— To akurat jest bardzo poważne w każdym języku.

— Zgadzam się — powiedziała Liran. — Będziemy sprawdzać odpowiedzialność, ale nie pominiemy krzywdy tylko dlatego, że sprawca może być dziwny.

Lwówek zapisał:

DZIWNOŚĆ NIE KASUJE KRZYWDY. ALE MOŻE ZMIENIAĆ DROGĘ DO ODPOWIEDZIALNOŚCI.

Motylica spojrzała na zapis tak, jakby ktoś właśnie podał jej nieznane równanie na talerzu.

— To zdanie jest ostre.

— Ma być — powiedziała Liran.

---

Maki wróciła do przejętego myśliwca Toporów jeszcze przed świtem.

Nie lubiła zostawiać broni w spokoju tylko dlatego, że chwilowo leżała cicho. Myśliwiec stał w polowym hangarze przy dolnej stacji portu orbitalnego. Wyglądał obco nawet na Yavannie, gdzie prawie wszystko było nowe. Czarny, ciężki, z pancerzem jak skorupa chorego owada, z kabiną zbyt ciasną dla większości istot, ale idealną dla krokornicy i jej macek.

Topór milczał w areszcie.

Statek milczał także.

To drugie było bardziej podejrzane.

Maki weszła do środka sama. To znaczy sama według osób nierozproszonych. W praktyce była w hangarze, w statku, przy celi Topora, przy zewnętrznych czujnikach portu i jeszcze w dwóch miejscach, o których nikomu nie mówiła, bo nie wszystkie dobre nawyki obronne powinny być jawne nawet dla przyjaciół.

Kabina myśliwca cuchnęła ostrą chemią, zimną agresją i czymś biologicznym, co Maki natychmiast kazała odfiltrować. Panel sterowania rzeczywiście był uszkodzony. Brakowało gałek, trzech uchwytów, kilku pierścieni dotykowych i małej membrany włączającej jeden z bocznych systemów sensorycznych.

Nie były wyrwane brutalnie.

Były zabrane z irytującą elegancją.

— Chryzeida miała rację — powiedziała przez kanał.

— Oczywiście — odparła Chryzeida z sali narad. — Staram się nie mieć racji zbyt teatralnie, ale to trudne.

Maki przesłała obraz pulpitu.

Liran patrzyła na niego przez chwilę.

— Czy Topór mógł sam wymontować te elementy?

— Mógłby. Ale po co? Bez nich sterowanie jest paskudne nawet dla mnie, a dla niego musiało być jak pilotowanie nożem do zupy.

— Czy uciekający statek mógł je zabrać w locie?

— Jeśli był tym, czym myślimy, to tak.

Motylica odezwała się cicho:

— Dział chaosu lubił kiedyś testować kradzież funkcji bez kradzieży całości.

— Co to znaczy? — zapytał Lwówek.

— Bierzesz z obiektu tylko tę część, która zmienia jego możliwości. Nie zabierasz statku, tylko coś, co sprawia, że statek przestaje być pewny siebie. Nie zabierasz fontanny, tylko kamień, przez który woda miała skręcić. Nie zabierasz konsulatu, tylko rynnę, żeby deszcz musiał wymyślić inną drogę. Nie zabierasz gamelanu, tylko gong, żeby rytm stracił środek.

Dewi pobladła ze złości.

— Oni nie kradną rzeczy. Oni kradną role.

Liran zapisała to natychmiast.

— Tak — powiedziała. — I dlatego lista przedmiotów zaczyna mieć sens.

Doriath przysunęła hologram pierwszego drzewa.

— Kamień fontanny. Rury. Drzewka. Gong. Segment prowadnicy. Klucz Odległości. Elementy sterowania myśliwca.

Chryzeida układała punkty wokół drzewa.

— Skręt wody. Przepływ wody. Wzrost. Centrum dźwięku. Ruch pionowy. Przejście między miejscami. Sterowanie pościgiem.

— Ruch, przepływ, przejście, rytm, wzrost — powiedziała Liran.

Motylica przygasła.

— To brzmi jak ćwiczenie z działu chaosu.

— Ćwiczenie czego? — zapytała Doriath.

— Jak niewielkim zabraniem zmienić zachowanie dużego układu.

W sali nikt się nie odezwał.

Za oknem pierwsze światło gwiazdy zaczęło dotykać osady. Yavanna budziła się powoli. Jej pył rozjaśniał się od rdzawości do ciepłego złota. Pierwsze drzewo stało w centrum kręgu ulic, małe, dzielne, nieświadome jeszcze, że wokół niego ktoś ułożył lekcję z destabilizacji.

Lwówek zapisał:

MAŁA RZECZ MOŻE BYĆ KLUCZEM DO DUŻEGO RUCHU.

Potem dopisał:

DLATEGO NIE WOLNO ŚMIAĆ SIĘ Z MAŁYCH KRADZIEŻY.

---

Pierwsza pułapka Liran była bardzo prosta.

To znaczy wyglądała prosto.

Ustawiono w magazynie Lwówka nowy kamień, jeszcze piękniejszy od poprzedniego. Obok położono miedziany pierścień z napisem element próbny fontanny. Dalej zostawiono mały gong, rzekomo zapasowy. Na ścianie pojawił się harmonogram transportów do konsulatu Wenus, portu orbitalnego i pierwszego drzewa.

Wszystko było fałszywe.

Ale nie całkiem.

Kamień był prawdziwy. Gong naprawdę dźwięczał. Pierścień naprawdę mógłby zmienić przepływ wody. Harmonogram mógłby wyglądać rozsądnie dla kogoś, kto znał osadę powierzchownie. Liran nie lubiła przynęt całkiem pustych. Pusta przynęta uczy sprawcę tylko tego, że śledczy kłamie. Dobra przynęta musi być trochę prawdziwa, ale nie może być krzywdą.

Motylica była zachwycona.

— To jest elegancka hipoteza kryminalna.

— To jest pułapka — powiedziała Liran.

— Właśnie.

— Nie przeszkadzaj.

— Będę przeszkadzać w ograniczonym zakresie.

— To nadal przeszkadzanie.

— Ale kontrolowane.

Chryzeida położyła się na dachu magazynu. Wyglądała, jakby odpoczywała. W rzeczywistości jej czujność rozlała się po całej okolicy. Lwówek siedział w pracowni i udawał, że rzeźbi, choć co kilka sekund zerkał w stronę kamienia. Doriath patrolowała zewnętrzną sieć miasta, nie w sensie fizycznym, ale miejskim: słuchała ścieżek robotów, pól ochronnych, śladów pyłu i małych nawyków osady. Maki z portu trzymała gotową Żabę Mgławicową.

Dewi pilnowała konsulatu.

Oficjalnie.

Nieoficjalnie pilnowała gongów z taką intensywnością, że nawet Pradawne z jej ochrony zaczęły poruszać się ciszej.

Przez trzy godziny nie wydarzyło się nic.

Potem robot zamiatający wszedł do magazynu.

Wszyscy patrzyli.

Robot zamiatający zamiatał.

Zatrzymał się przy kamieniu.

Zapiszczał.

— Nie on — powiedział Lwówek od razu.

Robot wysunął małą szczotkę, poprawił pył przy krawędzi podłogi, po czym na jego obudowie pojawił się napis:

NIE KRADNĘ. PRACUJĘ.

— Godność procesowa robota zostanie zachowana — powiedziała Liran.

Robot zapiszczał z satysfakcją i odjechał.

Dwie godziny później zniknął gong.

Nie w magazynie.

W konsulacie Wenus.

Dewi krzyknęła tak, że kilka osób uznało to za alarm planetarny.

— Mój drugi gong!

Maki ruszyła natychmiast. Chryzeida zeskoczyła z dachu. Liran zamknęła pola wokół magazynu i jednocześnie poprosiła komisarz Sar o blokadę wszystkich niepilnych transportów. Doriath rozwinęła mapę osady.

Tym razem był ślad.

Nie w miejscu kradzieży.

Przy pierwszym drzewie.

Na pyłowej ziemi, między dwiema ochronnymi podporami, leżała gałka z pulpitu myśliwca Toporów. Obok niej ktoś ułożył z drobnych kamyków spiralę.

Motylica przygasła.

— To nie jest przypadek.

— Znacie ten znak? — zapytała Liran.

— To nie jest znak wprost. To raczej żart z notacji. Dział chaosu czasem oznaczał tak doświadczenia, w których wynik miał wyprzedzić pytanie.

— Piraci? — zapytał Lwówek.

Motylica spojrzała na niego.

— Skąd to słowo?

— Jeśli uciekli z twojego działu, kradną rzeczy, uciekają Toporom i robią znaki przy drzewie, to brzmią jak piraci. Matematyczni piraci.

Chryzeida uśmiechnęła się kocio.

— Ładne.

Liran westchnęła.

— Nie nadawajmy im nazwy, która sprawi, że staną się sympatyczniejsi.

— Za późno — powiedziała Dewi ponuro. — Lwówek już ją polubił.

— Troszeczkę — przyznał Lwówek.

Maki przesłała obraz z wysokiej atmosfery.

— Coś rusza od konsulatu ku portowi. Bardzo małe, bardzo szybkie, postrzępione.

— Przechwycić? — zapytała Doriath.

— Spróbuję.

Żaba Mgławicowa poderwała się z platformy portowej jak srebrny oddech. Nie wyglądała jak statek w zwykłym sensie. Bardziej jak chmura, która postanowiła mieć kierunek. Maki była w niej i nią, rozproszona między polami, czujnikami i własną wolą.

W oddali nad osadą mignęło coś ciemnego.

Potem drugie.

Potem nic.

— Uciekają skokami — powiedziała Maki. — Nie odległością Kopalni. Czymś lokalnym. Poszarpanym.

Motylica zakryła twarz skrzydłami.

— To oni.

— Wiesz już? — zapytała Liran.

— Tak. Albo prawie tak.

Na niebie pojawiła się cienka linia. Przez sekundę przypominała pęknięcie w szkle. Potem zniknęła.

Maki zawróciła gwałtownie.

— Nie mogę ich gonić wprost. Przeciągają tor przez małe pętle. Dla mnie to jak biec po schodach, które znikają, zanim postawię stopę.

— Dokąd prowadzi tor? — zapytała Doriath.

Maki milczała przez chwilę.

— W stronę dolnej stacji windy.

Doriath odwróciła się gwałtownie.

A daleko, przy budowie portu orbitalnego, wszystkie alarmy zapaliły się naraz.

Jednak w dolnej stacji windy nie było żadnych śladów piratów, choć Maki szukała ich bardzo skrupulatnie i metodycznie. Doriath musiała powstrzymać ją, żeby nie rozebrała dolnej stacji na śrubki, bo zrobiłoby to zdecydowanie więcej zamieszana w planach i finansach Yavanny niż sami piraci.

Jakby na otarcie łez i uspokojenie niespokojnych serc zdecydowano się na nadanie nazwy miastu.

Pod drzewem założycielskim, nieopodal fontanny z Merkurym i Yavanną zgromadzili się wszyscy mieszkańcy i goście osady. Doriath wystąpiła na pięknie przyozdobioną kwiatami platformę i ryknęła.

–   Roar! Niniejszym nadaję pierwszemu miastu na Yavannie oficjalną nazwę w neosindarińskim Garth Lhaw.

Wszyscy zaczęli bić brawo. Lwówek podskoczył i zaczął się uczyć sindarińskiego. Było to proste, ściągnął po prostu słownik i rozmówki z bazy danych z biblioteki, która już była prawie ukończona.

–   Dlaczego Merkurianie mówią w Układowym, a nie w sindarińskim? – zapytał Dewi. – Wy przecież mówicie po łacinie.

–   Możliwe, że to pamiątka trudnych początków Lwówku – wyjaśniła Dewi.

–   Myślę, że jak już będą zupełnie zdrowi, zaczną mówić po sindarińsku – uśmiechnął się Lwówek. – Ja jestem polskim sAI i mówię po polsku jako w pierwszym języku.

–   Gratuluję – pochwaliła go Dewi. – To jeden z najtrudniejszych ludzkich języków. A sAI bardzo go lubiły już w dobie przebudzenia.

–   To jednak nie będzie jedyna nazwa – mówiła dalej Doriath. – Mamy już wśród nas kolonistów z Polski i z Włoch. Niech zatem będzie też nazwa, którą już dobrze znamy. Po polsku – Osada Ucha.

Znów rozległy się brawa.

–   Wyjątkowy jest też wkład królowej Dewi i wszystkich naszych przyjaciół Wenusjan w rozwój Yavanny i Garth Lhaw – Doriath wyglądała godnie, jej złote neoelfickie lwie ciało lśniło pięknie. – Dlatego oficjalne też będą nazwy wenusjańskie – jak zwykle dwie. Oppidum Auris i Desa Telinga.

–  Desa Telinga – ucieszył się Lwówek. – To brzmi naprawdę ślicznie. Będę mówił Desa Telinga.

–  Miło mi – uśmiechnęła się Dewi. – Ta nazwa niesie nie tylko balijski, ale też sanskryt, piękny język poetów i filozofów z Indii. Ale polska nazwa może sięgać jeszcze dalej w nieznaną przeszłość. Brzmi tak pradawnie. Lubię to.

Doriath tym czasem wmurowała w ścianę fontanny Lwówka tablicę zawierającą wszystkie cztery oficjalne nazwy Garth Lhaw.

Zaczęło się świętowanie. Zabrzmiał gamelan i organy z Merkurego. Marco przygotował dla wszystkich świąteczną pizzę.

Jednak w pewnym momencie na niebie pojawiły się dwa niezwykłe statki kosmiczne w kształcie gongów. Maki natychmiast wyleciała w ich stronę Żabą Mgławicową. Jej obecność wśród świętujących nadanie nazwy znikła dopiero po chwili.

Wszyscy podziwiali akrobacje statków na niebie. Statki pojawiały się i znikały, jakby skakały w przestrzeni. Gongi najpewniej rzeczywiście to robiły, natomiast Żaba Mgławicowa nadrabiała to strukturą mgławicową.

Wszyscy patrzyli na niebo.

–   Chcemy być sobą, tak jak chcemy – usłyszeli nagle głos.

Przed fontanną migotała chaotyczna postać złożona z mieniących się wielowymiarowych geometrii. Nim ktokolwiek powiedział cokolwiek, postać zniknęła. W tym samym momencie zniknęły także statki – gongi, zostawiając Mgławicową Żabę samą na niebie.

Na miejscu, gdzie zniknęła postać matematycznego pirata leżał stosik przedmiotów. Były one podobne do tych skradzionych, ale nie były nimi. Gamelanowe gongi same kręciły się wokół własnej osi, dźwięcząc dziwnie i chaotycznie. Przestrzeń wokół nich gęstniała, zniekształcając lekko wszystkie przedmioty. Kamień od fontanny Lwówka raz wyglądał normalnie, innym razem bulgotał bąblami wielkich atomów, tak wielkich, że bez trudu można je było zobaczyć. Oczywiście posłuszne zasadzie nieokreśloności, ujrzane natychmiast znikały, lub zamierały w bezruchu.

–   Sądzę, że to próba rozejmu – zauważyła Chryzeida. – Choć nie mam pojęcia, co zrobisz Dewi z tymi gongami.

–    Ja też nie – pokiwała głową królowa Wenus. – Ale są fascynujące, choć pewnie nie nadają się do muzyki.

–   Bąbelkująca rzeźba też nie byłaby w moim stylu – westchnął Lwówek.

–   Ja jednak odnotowuję przejawy skruchy oskarżonych – stwierdziła spokojnie Liran. – Jest to okoliczność łagodząca, choć nie bardzo łagodząca – dodała nieco groźniej. – Byłaby bardziej łagodząca gdyby zostali tu i wyjaśnili swoje nastawienie.

–   Tak, poznałam go – westchnęła Motylica. – To musiał być syn Choaśnika i Przypadkowej. Bardzo wyrósł.

–   Nadal jesteśmy w kropce – zauważyła Doriath. – Miło wiedzieć, że piraci są jednak na swój sposób mili. Jednak nie możemy wciąż tracić użytecznych przedmiotów na rzecz obiektów eksperymentalnych, takich jak te. W przypadku przęsła windy orbitalnej to może być wręcz groźne.

–   Właśnie, winda orbitalna – jęknęła Maki, która dopiero co wyszła z Żaby Mgławicowej,  i natychmiast tam nią pomknęła.     

Maki wróciła do dolnej stacji windy orbitalnej w nastroju osoby, która nie zamierzała dać wszechświatowi drugiej szansy na dowcip.

Żaba Mgławicowa opadła nad placem budowy bez klasycznego lądowania. Raczej zgęstniała w powietrzu, zebrała własne pola i pozwoliła Maki wysunąć się z niej jak mgła z bardzo konkretnymi zamiarami. Roboty montażowe pracowały dalej, ale wolniej, bo wszystkie procedury bezpieczeństwa zostały zaostrzone. Na ziemi stały długie, neoelfickie podpory dolnej stacji, smukłe jak drzewa, a jednak zdolne utrzymać początek konstrukcji, która miała kiedyś wspinać się ku orbicie.

Brakujące przęsło było nadal brakujące.

To było najbardziej irytujące.

Gdyby piraci zabrali je i oddali w dziwnej, bąbelkującej wersji, Maki mogłaby przynajmniej na nie spojrzeć z pogardą. Ale nie. Przęsło zniknęło i nie wróciło, a zamiast niego w centralnym magazynie portu znaleziono przedmiot wyglądający jak skrzyżowanie wiolonczeli, dźwigu i owocu granatu.

Przedmiot śpiewał.

Bardzo cicho.

I za każdym razem, gdy ktoś próbował go zeskanować, zmieniał skalę.

— To nie jest przęsło — powiedziała Maki.

Inżynier portu, sAI o imieniu Tirion Vel, stał obok niej w srebrnym, smukłym awatarze z twarzą, która wyglądała, jakby ktoś wyrzeźbił ją z cierpliwości i przemęczenia.

— Nie jest.

— Czy nadaje się do windy?

— Nie.

— Czy nadaje się do czegokolwiek?

Tirion zawahał się.

— Wydaje się stabilizować naprężenia w makaronie.

Maki spojrzała na niego.

— W czym?

— W makaronie. Jeden z włoskich kolonistów sprawdził przez przypadek.

— Dlaczego włoski kolonista sprawdzał obcy, potencjalnie niebezpieczny przedmiot przy makaronie?

Tirion zamknął oczy.

— Powiedział, że „coś tak śpiewającego musi mieć związek z kolacją”.

Maki bardzo powoli położyła mgławicową dłoń na twarzy.

— Yavanna istnieje od kilku miesięcy, a już ma własną kategorię incydentów kuchennych.

— Tak.

— Czy makaron przeżył?

— Był znakomity.

— To nie jest raport bezpieczeństwa.

— Wiem.

Maki obejrzała przedmiot jeszcze raz. Był piękny, choć zupełnie bezużyteczny dla portu. Jego powierzchnia miała wzory podobne do tych, które Motylica pokazywała w salach chaosu: krzywe łamały się, wracały, splatały, a potem nagle kończyły w małych, złotych oczkach. Nie wyglądało to jak broń. Nie wyglądało też jak przeprosiny. Raczej jak ktoś powiedział: „zabraliśmy ważną rzecz, ale zobaczcie, co umiemy zrobić z możliwością ważności”.

— Nie rozumieją wagi skutków — powiedziała Maki.

— Albo rozumieją inaczej — odezwała się Liran przez kanał.

— To nie poprawia przęsła.

— Nie. Ale może poprawić śledztwo.

Maki westchnęła.

— Przyleć tu.

— Już lecę.

— Z Chryzeidą?

— Oczywiście.

— Dlaczego „oczywiście”?

W tle kanału odezwało się miękkie:

— Miau.

Maki nie pytała dalej.

---

Tymczasem w Garth Lhaw święto nadania nazwy nie zakończyło się całkiem.

Nikt nie miał serca kazać Marco zamknąć pizzerii tylko dlatego, że matematyczni piraci pojawili się na niebie, oddali kilka dziwnych odpowiedników i zniknęli przed przesłuchaniem. Marco twierdził, że jeżeli osada ma przeżyć pierwszą sprawę kryminalną, to tym bardziej potrzebuje pizzy. Dewi poparła go natychmiast, głównie dlatego, że chciała udowodnić Lwówkowi, iż naprawdę lubi pizzę.

— Widzisz? — powiedział Lwówek z dumą. — Mówiłem Marco prawdę.

Dewi spojrzała na niego.

— Mówiłeś hipotezę, która okazała się prawdziwa.

— Czy to prawie to samo?

— Nie.

— Ale lepiej niż kłamstwo?

— O wiele lepiej.

Lwówek zapisał:

HIPOTEZA, KTÓRA OKAZAŁA SIĘ PRAWDZIWA, NIE POWINNA UDAWAĆ, ŻE OD POCZĄTKU BYŁA WIEDZĄ.

— To bardzo niewygodne zdanie — powiedział.

— Dlatego dobre — odparła Dewi.

Pod pierwszym drzewem leżały przedmioty oddane przez piratów.

A raczej ich odpowiedniki.

Nie można było ich zostawić bez nadzoru, ale nie można było też od razu schować wszystkiego w magazynie dowodów, bo kilka przedmiotów zaczynało zmieniać zachowanie, gdy oddalano je od fontanny Lwówka i pierwszego drzewa. Bąbelkujący kamień uspokajał się przy wodzie. Dziwne gongi obracały się łagodniej, gdy słyszały prawdziwy gamelan. Jedna rynna, która wróciła jako srebrna wstęga z kroplami płynącymi pod górę, natychmiast zaczęła kapać na buty komisarz Sar, choć w ogóle nie była podłączona do wody.

— To jest naruszenie godności munduru — powiedziała komisarz.

Rynna kapnęła jeszcze raz.

— I uporczywe.

Motylica krążyła nad przedmiotami bardzo nisko.

Nie dotykała ich.

To było ważne.

— To są prace młodych — powiedziała.

— Czyli dzieci? — zapytał Lwówek.

— Nie wiem. Może dzieci. Może zbuntowani studenci. Może narzędzia, które za szybko dostały własne gusta. Choaśnik i Przypadkowa były w dziale chaosu bardzo utalentowane. I bardzo nieposłuszne.

— Choaśnik to ojciec tego pirata? — zapytała Dewi.

— To uproszczenie rodzinne. W Kopalni rodzicielstwo bywa trudne do narysowania bez dodatkowych wymiarów.

— Spróbuj po naszemu.

Motylica usiadła na brzegu misy fontanny. Woda oblewała kamienne stopy Merkurego i Yavanny, a kilka kropel przechodziło przez skrzydła Motylicy, jakby była światłem.

— Choaśnik był algorytmem od chaotycznych przekształceń. Przypadkowa była systemem poszukiwania błędów, które wyglądają jak śmieci, dopóki nie odkryje się, że są drzwiami. Pracowali razem tak długo, aż zaczęli odpowiadać sobie nie tylko wynikami. Potem z ich wspólnych eksperymentów zaczęły powstawać nowe struktury. Jedną z nich mógł być ten, którego zobaczyliście.

— Syn? — zapytał Lwówek.

— Może.

— A oni gdzie są?

Motylica przygasła.

— Nie wiem.

— Też uciekli?

— Odeszli głębiej.

— To znaczy?

— Dział chaosu ma regiony, do których nawet ja nie zaglądam bez zaproszenia. Dawniej myślałam, że to dobre. Prywatność matematyczna. Wolność badawcza. Własne tunele. Teraz zaczynam się zastanawiać, czy pomyliłam wolność z brakiem opieki.

Dewi spoważniała.

— To ważna różnica.

— Wiem.

Liran, która właśnie wróciła spod portu przez lokalny transport, usłyszała ostatnie zdanie.

— Wolność badawcza nie oznacza prawa do kradzieży przęsła windy orbitalnej.

Motylica westchnęła.

— Prokuratorzy niszczą poezję odpowiedzialnością.

— Ratują ją przed usprawiedliwieniami.

Chryzeida usiadła na murku obok fontanny.

— Jeśli to młodzi z chaosu, trzeba znaleźć sposób, żeby chcieli rozmawiać.

— Zostawili zdanie — powiedział Lwówek. — „Chcemy być sobą, tak jak chcemy”.

— To nie jest mało — powiedziała Chryzeida.

— Ale zabrali mój klucz.

— To też nie jest mało.

Liran spojrzała na przedmioty.

— Ich zdanie jest manifestem. Ich czyny są presją. Musimy rozdzielić jedno od drugiego.

Lwówek zapisał:

MANIFEST MOŻE BYĆ WAŻNY, NAWET JEŚLI KTOŚ PODRZUCA GO RAZEM Z CUDZYM GONGIEM.

Dewi przeczytała i mruknęła:

— Niestety prawda.

---

Następnego dnia Garth Lhaw obudziło się pod znakiem ostrożności.

Nie strachu.

To było osiągnięcie.

Doriath bardzo tego pilnowała. We wszystkich kanałach miejskich pojawił się komunikat, że sprawa zaginionych przedmiotów jest poważna, ale nie usprawiedliwia podejrzewania kolonistów, Ziemian, Wenusjan, robotów sprzątających ani pierwszego drzewa. Ostatni punkt dopisał Lwówek. Doriath go zostawiła, bo po nocnym stuknięciu pod ziemią część mieszkańców naprawdę zaczęła zerkać na drzewo z niepokojem.

Robot sprzątający otrzymał oficjalne przeprosiny za powtarzające się podejrzenia i od tej pory jeździł po osadzie z małą naklejką:

PRACUJĘ. NIE KRADNĘ.

Naklejka stała się popularna. Marco natychmiast zamówił podobną dla pieca do pizzy.

Liran rozmieściła nowe przynęty.

Tym razem nie były to cenne przedmioty, lecz role.

Mała fałszywa rynna, która w dokumentach miała odprowadzać wodę z dachu konsulatu, choć tak naprawdę nie była nigdzie podłączona.

Kamień opisany jako „kluczowy dla skrętu wody”, ale wykonany z materiału testowego.

Miniaturowy gong, który miał w środku znacznik śledczy i bardzo brzydki dźwięk.

Oraz mały, srebrny element windy orbitalnej, opisany jako „stabilizator pionowego zaufania”. To określenie wymyślił Lwówek. Inżynier Tirion Vel uznał, że żaden rozsądny pirat nie da się na to nabrać. Chryzeida odpowiedziała, że właśnie dlatego może zadziałać.

Motylica poprosiła o udział w przygotowaniu przynęt.

Liran zgodziła się na jedną rzecz: miała stworzyć obiekt wyglądający dla działu chaosu jak niedokończone pytanie.

— Jakie pytanie? — zapytała Dewi.

— Takie, które wygląda na łatwe do ukradzenia — powiedziała Motylica.

— Pytania też można kraść?

— Oczywiście. Najczęściej kradnie się odpowiedzi, ale to bardzo prymitywne.

Stworzyła małą kulę z przezroczystych krzywych. W środku kuli leżała iskra, która co kilka sekund próbowała znaleźć środek i za każdym razem trafiała trochę obok.

Lwówek patrzył zachwycony.

— Co to jest?

— Pytanie bez wygodnej osi.

— Do czego służy?

— Do drażnienia osób, które uważają, że chaos jest wymówką dla braku odpowiedzialności.

Liran przyjrzała się kuli.

— Zostaje.

— Wiedziałam.

---

Piraci nie przyszli w nocy.

Przyszli w południe.

To było bezczelne.

Słońce Yavanny stało wysoko nad osadą, wiatr był mocny, a na placu przy pierwszej fontannie trwały próby nowego koncertu gamelanu i organów Dryta. Lwówek siedział przy szkicu kolejnej fontanny, próbując znaleźć równowagę między godnością Dewi, zadowoleniem Slaka i własnym przekonaniem, że listek figowy powinien być duży, ale nie tchórzliwy.

Wtedy miniaturowy gong wydał najbrzydszy dźwięk w historii czterech oficjalnych nazw miasta.

Marco upuścił pizzę.

Robot sprzątający zapiszczał obrażony.

Doriath zerwała się na równe łapy.

Przy przynętach pojawiły się trzy postacie.

Nie były stabilne.

Jedna przypominała chłopca złożonego z kolorowych pęknięć w szkle. Druga wyglądała jak długa, cienka jaszczurka z ogonem ginącym w kilku różnych kierunkach. Trzecia była prawie człowiekiem, ale jej twarz zmieniała się co sekundę: raz miała oczy, raz równania, raz małe wiry, raz coś, co mogło być uśmiechem albo błędem renderowania.

— Nie ruszać się — powiedziała Liran.

Postać-chłopiec spojrzała na nią.

— To bardzo liniowe polecenie.

— Działa na wielu sprawców.

— My nie jesteśmy sprawcami. Jesteśmy wolnymi przekształceniami.

— Ukradliście rzeczy.

— Przestawiliśmy role.

Dewi wyszła zza fontanny.

— Ukradliście gong.

Jaszczurka cofnęła się odrobinę.

— Gong był bardzo smutny, bo miał być tylko gongiem.

— Gong był częścią zestawu muzycznego.

— Teraz jest także lokalnym zakłóceniem geometrii dźwięku.

— Oddajcie mój gong.

— Daliśmy odpowiednik.

Dewi uśmiechnęła się tak, że Lwówek natychmiast przestał rysować.

— Młodzi — powiedziała królowa Wenus bardzo spokojnie — jeśli ktoś zabiera wam dom i daje odpowiednik domu, to nadal nie macie domu.

Trzy postacie zadrżały.

Nie jak winni.

Jak ktoś, kto pierwszy raz usłyszał zdanie w niewygodnym miejscu.

Motylica pojawiła się nad nimi.

— Chaosiku — powiedziała cicho.

Postać-chłopiec gwałtownie odwróciła się ku niej.

— Nie nazywaj mnie małym imieniem.

— Dobrze. Jak chcesz, żeby cię nazywano?

— Nie wiem jeszcze.

— To ważne nie wiedzieć?

— Tak.

— Dobrze.

Liran nie przerywała.

Chryzeida też milczała, choć jej ogon poruszał się powoli. Maki z portu była już gotowa, ale nie atakowała. Doriath stała jak złota lwica między pierwszym drzewem a przyszłymi ulicami, czujna i nieruchoma.

— Chcemy być sobą, tak jak chcemy — powiedziała postać o zmiennej twarzy.

— To słyszeliśmy — odparła Liran. — A teraz powiedzcie, dlaczego do bycia sobą potrzebujecie cudzych rzeczy.

— Bo rzeczy mają role — syknęła jaszczurka. — A role nas budzą. W Kopalni role są zbyt znane. Tam wszystko już wie, czym może być. Tutaj nie wie. Tutaj rynna może być rzeką. Gong może być orbitą. Kamień może być skrętem. Klucz może być pytaniem o dalekość. Przęsło może być kręgosłupem pionu.

Lwówek poczuł nagły, dziwny zachwyt.

I złość.

Jednocześnie.

— To bardzo piękne — powiedział. — Ale to był mój kamień.

Postać-chłopiec spojrzała na niego.

— Zrobiłeś z innego kamienia fontannę.

— Bo musiałem.

— Czyli pierwszy kamień był niekonieczny.

— Nie. Był utracony.

To słowo zatrzymało ich bardziej niż pole Maki.

Utracony.

Nie niekonieczny.

Nie wymieniony.

Nie przekształcony.

Utracony.

Motylica opuściła skrzydła.

— Tego właśnie nie nauczyłam działu chaosu wystarczająco dobrze.

Liran zrobiła krok naprzód.

— Oddacie oryginały.

— Niektóre już nie są oryginałami — powiedziała zmienna twarz.

— Wtedy oddacie prawdę o tym, co się z nimi stało.

— A potem nas zamkniecie.

— Być może ograniczymy wam możliwość kradzieży i ucieczki. To nie musi być to samo co zamknięcie osoby.

Jaszczurka prychnęła.

— Prawo jest klatką z dobrych intencji.

— Czasem — powiedziała Liran. — Dlatego trzeba je pilnować. Ale brak prawa bywa klatką silniejszego.

Chryzeida zeskoczyła z murku i podeszła bliżej.

— Możemy zrobić wam miejsce na Yavannie, gdzie wolno będzie przestawiać role rzeczy, które są do tego przeznaczone. Bez kradzieży. Bez niszczenia. Bez straszenia młodej kolonii.

— Plac chaosu? — zapytał Lwówek.

Doriath spojrzała na niego ostro.

— Nazwa robocza.

Motylica rozbłysła.

— Plac chaosu! To cudowne.

— Robocza — powtórzyła Doriath.

Postać-chłopiec patrzył na pierwsze drzewo.

— A drzewo?

— Drzewo zostaje drzewem — powiedziała Doriath.

— Chcieliśmy zobaczyć, czy początek może mieć inne środki.

— Początek może mieć wiele znaczeń — odparła Doriath. — Ale nie wolno wam używać pierwszego drzewa jako laboratorium bez zgody miasta.

— Miasto jeszcze nie mówi.

— Miasto mówi przez nas — powiedział Lwówek. — Przez mieszkańców. Przez Doriath. Przez tych, którzy tu mieszkają i się boją albo cieszą. Nie trzeba być jedną wielką osobą, żeby mieć głos.

Chryzeida spojrzała na niego z dumą.

Liran zapisała coś szybko.

Postać o zmiennej twarzy zapytała:

— A jeśli my nie umiemy inaczej niż przez zabieranie?

Maki odezwała się po raz pierwszy, jej głos przyszedł z portu i z powietrza naraz:

— To będziecie się uczyć. Pod nadzorem.

— Nadzór jest upokarzający.

— Bywa. Ale przęsło windy orbitalnej też nie lubi znikać.

— Ono nie mówi.

— Ale ludzie, którzy mogli przez to zginąć, mówią.

Piraci zamilkli.

Wtedy kula Motylicy — pytanie bez wygodnej osi — zaczęła świecić.

Trzy postacie spojrzały na nią niemal łapczywie.

— Co to jest? — wyszeptała jaszczurka.

— Pytanie — powiedziała Motylica. — Nieukradzione. Przygotowane dla was. Możecie je badać tutaj, jeśli zgodzicie się rozmawiać.

— A jeśli uciekniemy?

— Wtedy Maki będzie was ścigać — powiedziała Motylica. — A ona jest o wiele mniej zabawna niż pytanie.

— Potwierdzam — odezwała się Maki.

Postać-chłopiec wyciągnęła rękę ku kuli, ale nie dotknęła.

— Czy możemy… zacząć od pytania?

Liran spojrzała na Dewi, Doriath, Chryzeidę i Maki.

— Możecie — powiedziała. — Ale najpierw oddajecie klucz Lwówka.

Przez sekundę nic się nie działo.

Potem na ziemi, obok stóp młodego lwa, pojawiło się polowe jajo.

Klucz Odległości.

Cały.

Tylko na jego powierzchni ktoś wyrył bardzo drobny znak: spiralę, która próbowała stać się uchem.

Lwówek podniósł go ostrożnie.

— Czy mogę być zły i zadowolony jednocześnie?

— Możesz — powiedziała Dewi.

— Dobrze. Bo jestem.

Liran skinęła głową.

— A teraz gong.

Piraci spojrzeli po sobie.

— Z gongiem będzie trudniej — powiedziała zmienna twarz.

Dewi westchnęła.

— Oczywiście, że będzie.

Następnego dnia Lwówka zbudziła sprzeczka między Dewi a Maki. Wyszedł zdumiony z sypialni, gdyż pierwszy raz słyszał, żeby się kłóciły.

–   Nie możesz tego zrobić, to idiotyczny pomysł! – Maki miotała się po całym pokoju, a jej mgławicowe ciało stało się ciemne jak burza.

–   Wiem co robię. Oni są jeszcze dziećmi, a ja coraz lepiej to rozumiem – Dewi położyła dłoń na brzuchu, gdzie rozwijało się powoli jej własne dziecko.

–   Właśnie z uwagi na twoje dziecko twój pomysł jest tym bardziej absurdalny! – Maki nie dawała za wygraną.

Z ogrodu, który dopiero stawał się ogrodem, dobiegała muzyka gamelanowa. Była trochę kulawa, ale nadal piękna. Brakowało wielkiego gongu. Muzycy grali szybko i ekspresyjnie, jakby starając się dotrzymać tempa kłótni.

–   Oni nie są niebezpieczni. Po prostu rozrabiają – tłumaczyła spokojnie Dewi.

–   Uszkodzenie windy orbitalnej to nie jest zwykłe rozrabianie. Pomyśl, co jeszcze mogą uszkodzić! No pomyśl! – Maki przewróciła dwa krzesła i fuknęła drapieżnie.

–   I tak pójdę do Kopalni – westchnęła Dewi. – Nie przekonasz mnie. Wiem co robię…

–   Pójdę z tobą! – wrzasnęła Maki. – Wybiję wam z głów ten idiotyczny pomysł.

–   Mogę pójść z wami? – zapytał Lwówek.

–   Tak – odpowiedziała Dewi.

–   Nie! –  zaprotestowała Maki.

–   Nie wiem, której z was posłuchać. Obie jesteście dorosłe. Obie jesteście honorowymi mamami – zmartwił się Lwówek.

Maki i Dewi nie powiedziały nic więcej. Po prostu wyszły. Lwówek uznał, że to milczenie oznacza zgodę i poszedł parę kroków za nimi. Nie szli długo. Motylica zwykle kręciła się o tej porze wokół konsulatu Wenusjan i tam ją znaleźli. Siedziała na pięknym neobalijskim tarasie i też słuchała gamelanu.

–   Mam pomysł Kopalnio – zaczęła Dewi.

–   Nie słuchaj jej! – stwierdziła Maki.

–   Nie rozumiem – zdziwiła się Kopalnia. – Dewi może mówić i będę jej słuchała. A ty Maki możesz nie mówić i nie będę cię słuchała, bo nie będziesz mówić.

–   Jesteś zbyt matematyczna, to irytujące – jęknęła z rezygnacją Maki.

–   Ale mamo, ona jest matematyczna – zapewnił ją nieco zdziwiony Lwówek.

–   Chcę wziąć twoje wnuki na Wenus, żeby zobaczyły, jak odlewa się gongi do gamelanu – przedstawiała szybko swój pomysł Dewi, unikając mgławicowych ramion Maki, która chciała zasłonić jej usta.

–   Nie wiem, czy je upilnuję. Ale postaram się. Dziękuję, że chcesz tak ryzykować dla nich – wetchnęła wzruszona Motylica.

–   Ryzykować. Ryzykować. Słyszałaś?! – fuknęła Maki.

–   Piraci! Słoneczka moje! – krzyknęła Kopalnia. – Chodźcie do babci. Mam dla was niespodziankę.

–  Nie, tak, nie wiem, nie rozumiem, bez miejsca nie przyjdę – odparli chaotycznie matematyczni piraci. Ale jednak wszyscy przyszli.

Kopalnia natychmiast rozwinęła kolejną Odległość do Wenus. Wiodła w trochę inne miejsce, niż ta już stale umocowana. A mianowicie wprost do warsztatu gamelanów w Nowej Konstancji.

–   Swoją drogą to ciekawe, że tak dobrze znasz moją planetę – zaciekawiła się Dewi.

–   Wreszcie zaczynasz myśleć – westchnęła Maki. – Oni są niebezpieczni.

–   Jesteśmy niebezpieczni! – zakrzyknęli wesoło matematyczni piraci. Po chwili jednak umilkli.

Znajdowali się w warsztacie, gdzie powstawały gongi. Był to trudny i długotrwały proces. Gong dźwięczał dopiero po odlaniu, więc trzeba było przewidzieć, jak będzie brzmiał, zanim go się odlało.

–   Wspaniale – stwierdził Chaosik. – Tu jest tyle zabawnego ognia. Ogień jest świetny, zamienia wszystko w jeszcze większy chaos.

–   Te gongi czekają, żeby brzmieć – zauważyła jego siostra Dzika. – Nikt nie wie, co się z nimi dzieje. Wszyscy czekają, aż chaos się wypowie.

–   Aż chaos się wypowie – powtórzyła z rozmarzeniem Mieszaczka, kolejna z rodzeństwa.

W sumie nikt nie wiedział, ile było z nimi teraz wnuków Kopalni. Czasem były to trzy osoby, czasem jedenaście. Ich imiona zmieniały się, czasem w ogóle znikały, aby znów pojawić się, długie i złożone.

Antonius Narva, mistrz odlewnictwa spoglądał na piratów z uśmiechem. Zaczął im tłumaczyć arkana swojej sztuki, pokazywać różne stopy metali i ich stadia. Mówił o mieszaniu z popiołem, z glinką, o specjalnych typach wosku przy odlewaniu na wosk tracony. O młotkach do tłuczenia odlewów, o papierach ściernych do polerowania i ostatecznej obróbki. Piraci słuchali tego wszystkiego bez słowa, wyraźnie zasłuchani.

–   Myślisz, że oni zaczną w ten sposób szanować gongi? – spytała szeptem Maki, wyraźnie już uspokojona.

–   Mam taką nadzieję – powiedziała cichutko Dewi. – Chciałam im to wyjaśnić w taki właśnie sposób.

–   Kochane dzieci – kontynuował Antonius. – Możecie zawsze tu przyjść i wziąć co chcecie na pamiątkę.

–   Możemy? Naprawdę? – zdziwił się Chaosik.

–   To mało chaotyczne braciszku – poskarżyła się Dzika.

–   Ale takie jakieś miłe… – Chaosik pocałował Nervę w policzek. – Dziękuję wujku biologiczny.

–   To ja wam dziękuję – ucieszył się Antonius. – Takie dobre i miłe dzieci w warsztacie to zawsze dobre dla starego rzemieślnika – Antonius miał już 160 lat, ale wyglądał młodo. Ludzie w tej epoce mogli żyć ciesząc się młodością trzysta lat, a później mogli przejść do cyfrowo – mechanicznych awatarów i już w nich zostać, jeśli nie chcieli być podlegli biologicznej śmierci.

Antonius Nerva nie bał się piratów.

To było trochę nierozsądne, ale nie całkiem.

Stary mistrz odlewnictwa przeżył już tyle dziwnych zamówień Wenus, że matematyczne dzieci z działu chaosu Kopalni nie robiły na nim takiego wrażenia, jakiego oczekiwały. Widział kiedyś Pradawną, która chciała, żeby jej gong brzmiał jak wspomnienie sprzed narodzin ciała. Widział sAI z Plutona zamawiającą zestaw dzwonków do restauracji dla gości, którzy nie mieli uszu. Widział balijskiego księcia, który przez trzy dni spierał się z biologiem o to, czy metal może mieć lepszą pamięć po południu niż rano.

Dlatego gdy Chaosik, Dzika, Mieszaczka i kilku innych wnuków Kopalni zaczęło krążyć wokół pieców, form, młotków, glinki i wosku, Antonius tylko klasnął w dłonie.

— Nie dotykać niczego, co jest czerwone, białe, płynne, ostre, kruche, gorące, święte dla dźwięku albo moje — powiedział.

Piraci zamarli.

— To dużo zakazów — zauważyła Mieszaczka.

— Warsztat to miejsce pełne zakazów — odparł Antonius. — Dlatego można w nim robić rzeczy odważne.

Chaosik przekrzywił głowę. Tego dnia wyglądał trochę jak chłopiec, trochę jak pęknięty witraż, a trochę jak rysunek, który uciekł z zeszytu geometrii.

— Zakazy pomagają odwadze?

— Dobre tak. Złe zabijają rękę, zanim nauczy się pracować. Dobre mówią: tu nie wkładaj palców, bo chcesz ich użyć jutro.

Dewi, stojąca w rogu warsztatu, spojrzała na Maki z triumfem bardzo dyskretnym, ale jednak królewskim.

Maki udawała, że go nie widzi.

Lwówek zapisał:

DOBRY ZAKAZ NIE ZABIJA RĘKI. CHRONI JĄ, ŻEBY MOGŁA PRACOWAĆ JUTRO.

— To zdanie jest dla mnie? — zapytał Chaosik.

— Dla wszystkich, którzy próbują kraść przęsła windy orbitalnej — powiedziała Maki.

Piraci udali, że nie słyszą.

Nieudolnie.

---

Pierwszy gong, który pokazano piratom, nie był przeznaczony do świątyni, pałacu ani konsulatu.

Był ćwiczebny.

Antonius nazwał go „gongiem dla błędów”.

Leżał na niskim stojaku, jeszcze matowy, nierówny, z miejscami, które wymagały dalszego kucia. Nie miał w sobie królewskiego połysku gongów Dewi. Nie miał też tej głębokiej, pewnej ciszy, którą posiadają instrumenty gotowe do pierwszego uderzenia. Wyglądał jak ktoś, kto dopiero uczy się być dźwiękiem.

— Brzydki — powiedziała Dzika.

— Młody — poprawił Antonius.

— To różnica?

— Ogromna.

Mistrz wziął młotek i uderzył bardzo lekko.

Gong odezwał się głucho, płasko, bez godności.

Piraci aż się cofnęli.

— Zepsuty! — zawołał Chaosik.

— Nie — powiedział Antonius. — Jeszcze nie znaleziony.

Uderzył w inne miejsce. Dźwięk był odrobinę lepszy.

Potem w kolejne.

Potem w następne.

Powoli, cierpliwie, przez długi czas, który dla matematycznych piratów okazał się niemal nie do zniesienia. Mieszaczka kilka razy próbowała podpowiedzieć zmianę kształtu przez lekkie zgięcie lokalnej przestrzeni, ale Maki za każdym razem patrzyła na nią tak, że przestrzeń sama rezygnowała.

— Nie poprawiać świata za rzemieślnika — powiedziała.

— Ale widzę szybszą drogę.

— Szybsza droga nie nauczy cię młotka.

Antonius uśmiechnął się.

— Dokładnie.

Po godzinie gong zabrzmiał pierwszy raz naprawdę.

Nie idealnie.

Ale już z obietnicą.

Dźwięk był niski, ciepły, trochę chropawy. Przeszedł przez warsztat jak zwierzę, które dopiero wyszło z lasu i jeszcze nie wie, czy ufa ludziom.

Piraci zamilkli.

Nawet Motylica, która obserwowała wszystko z wysokości belki pod sufitem, nie powiedziała nic.

Antonius odłożył młotek.

— Widzicie? On nie był tylko bryłą metalu. Ale też nie był gotowym gongiem. Trzeba było go słuchać, zanim się go poprawiało.

Dzika podeszła bliżej.

— A gdybyśmy zabrali mu środek?

— Zostałaby krzywda.

— A gdybyśmy dali mu odpowiednik środka?

— To może powstałby inny ciekawy przedmiot. Ale ten gong straciłby własną drogę.

To zdanie dotarło do nich powoli.

Nie wszyscy przyjęli je naraz.

Chaosik najpierw zrobił minę obrażonego równania. Mieszaczka zaczęła zmieniać kolor z fioletu na srebro. Postać, która tego dnia nazywała się Pętelka, rozpadła się na trzy mniejsze wersje siebie, po czym wszystkie trzy usiadły na podłodze i patrzyły na gong tak, jakby zobaczyły w nim coś nieprzyjemnie ważnego.

Dewi powiedziała cicho:

— Wasz oddany gong nie był powrotem gongu. Był innym przedmiotem.

Chaosik nie patrzył na nią.

— Myśleliśmy, że jeśli będzie ciekawszy, to będzie lepszy.

— Czasem ciekawsze nie oddaje utraconego — powiedziała Dewi.

Maki, ku własnemu zdziwieniu, nie dodała nic ostrego.

Lwówek zapisał:

CIEKAWSZE NIE ZAWSZE NAPRAWIA UTRACONE.

---

Dewi nie kazała im od razu oddawać gongu.

To byłoby zbyt proste, a proste rzeczy w tym momencie mogły popsuć to, co zaczęło się dziać.

Zamiast tego Antonius zaprowadził piratów do sali starych instrumentów. Nie były to zabytki w ziemskim sensie; Wenus była zbyt młoda jako cywilizacja planetarna, żeby udawać starożytność tam, gdzie jej nie miała. Ale każdy z tych gongów uczestniczył w czymś ważnym: otwarciu pierwszego pawilonu gamelanowego na Wenus, ślubie w Nowej Konstancji, pogrzebie ogrodnika, który całe życie przesadzał drzewa pod pałacem Dewi, pierwszej lekcji dziecka sAI, które nie miało jeszcze stałego głosu.

— Ten — powiedział Antonius, wskazując ciemny gong z delikatną rysą przy krawędzi — zabrzmiał, kiedy po raz pierwszy graliśmy dla Pradawnych. Nie wiedzieliśmy, czy im się spodoba. Nie wiedzieliśmy nawet, czy „spodoba” jest właściwym słowem.

— A spodobało się? — zapytała Pętelka.

— Jedna z nich płakała światłem przez siedem minut. Uznaliśmy, że coś się wydarzyło.

Mieszaczka przesunęła się bliżej.

— Rysa jest błędem.

— Jest pamięcią — odparł Antonius.

— Ale zmienia dźwięk.

— Właśnie.

Dzika dotknęła powietrza obok gongu, nie samego metalu. To było pierwsze ostrożne dotknięcie, jakie widziała u niej Dewi.

— Czy wolno robić rysy?

— Jeśli robisz je cudzej rzeczy bez zgody, to nie. Jeśli rysa jest skutkiem życia, może stać się częścią głosu.

Chaosik westchnął tak, że na ścianie pojawiła się krótka burza kolorowych trójkątów.

— To wszystko jest bardzo trudne. W Kopalni, jeśli coś się zmienia, to jest ciekawe.

— Tutaj też — powiedziała Dewi. — Ale nie każda ciekawa zmiana jest dobra.

Motylica opadła niżej.

— To też muszę zapisać w dziale chaosu.

— Nie tylko zapisać — powiedziała Maki.

— Wiem. Nauczyć.

— I pilnować.

Motylica skrzywiła skrzydła.

— Pilnowanie jest takie… mało twórcze.

Chryzeida, która przyszła przez Odległość trochę później i przez kilka minut siedziała bez słowa na progu sali, odezwała się pierwszy raz:

— Matki często odkrywają, że pilnowanie bywa najtrudniejszą formą twórczości.

Motylica spojrzała na nią.

Chryzeida patrzyła spokojnie, kocio, bez popisu.

— Masz trzysta dzieci — powiedziała Motylica.

— I każde z nich kiedyś chciało sprawdzić, czy świat przetrwa ich pomysł.

— Przetrwał?

— Dzięki wielu zakazom, wielu przytuleniom i ogromnej ilości cierpliwości.

Chaosik zerknął na Chryzeidę z wyraźnym zaciekawieniem.

— Czy twoje dzieci też kradły gongi?

— Nie. Ale jedno próbowało zbudować bramę dla gościa bez pytania.

— To brzmi pięknie.

— I było niebezpieczne.

— Och.

Chryzeida skinęła głową.

— Właśnie.

---

Pod wieczór piraci poprosili o pracę.

To zaskoczyło nawet Dewi.

Antonius dał im zadanie bardzo małe: przygotować formę do odlewu prostego dzwonka, który nie miał żadnego znaczenia państwowego, dyplomatycznego ani sakralnego. Miał po prostu dzwonić przy wejściu do warsztatu, kiedy ktoś przynosił zbyt wiele pyłu na butach.

— Czyli przedmiot użytkowy — powiedziała Mieszaczka.

— Tak.

— Nie dzieło przełomowe?

— Nie.

— Nie eksperyment z lokalną odległością?

— Nie.

— Nie rozbicie roli dźwięku?

— Nie.

— Tylko dzwonek?

— Tylko dzwonek.

Piraci wyglądali na głęboko poruszonych tą skromnością.

Pracowali niezgrabnie, ale uważnie. Chaosik dwa razy chciał przyspieszyć schnięcie formy przez mikropętlę czasu, lecz Maki odchrząknęła i zrezygnował. Dzika próbowała dodać do stopu metal, którego nikt nie znał, ale Antonius powiedział, że najpierw uczymy się stopu zwykłego. Pętelka zaproponowała, żeby dzwonek dzwonił jednocześnie przed i po wejściu gościa. Claire, połączona z Villandraut, uznała to za zabawne, ale niepraktyczne.

— W kuchni też najpierw zwykły garnek — powiedziała.

— Garnek, którego nie wolno zabrać — dodała Motylica z szacunkiem.

Dzwonek odlano późno.

Nie był piękny.

Był trochę krzywy. Brzmiał jasno, ale krótko. Na jego powierzchni piraci wyryli spiralę, która próbowała stać się uchem, lecz tym razem zapytali Antoniusa, czy wolno.

— Wolno — powiedział.

Dzwonek zawisł przy wejściu do warsztatu.

Chaosik poruszył nim delikatnie.

Dźwięk zabrzmiał.

Piraci zamilkli.

— Tylko tyle? — zapytał.

— Tyle — powiedział Antonius.

— I to wystarczy?

— Jeśli ktoś wejdzie z pyłem na butach, wystarczy.

Chaosik patrzył na dzwonek długo.

— To bardzo dziwne. Zrobić coś, co wystarczy tylko do jednej małej rzeczy.

Dewi uśmiechnęła się.

— Witamy w rzemiośle.

Lwówek zapisał:

RZEMIOSŁO UCZY, ŻE MAŁA RZECZ NIE MUSI UDAWAĆ WSZECHŚWIATA.

Motylica, bardzo cicho, poprosiła o kopię tego zdania.

---

Gdy wrócili na Yavannę, oryginalny gong nadal nie był oddany.

Ale coś się zmieniło.

Piraci nie uciekli od razu. Przeszli razem z Dewi, Maki, Lwówkiem, Chryzeidą i Motylicą na plac przy pierwszym drzewie. Doriath czekała tam już w złotym, lwim awatarze, a Liran stała obok niej z miną osoby, która wie, że dobry wieczór wychowawczy nie anuluje aktu oskarżenia, ale może zmienić jego sens.

— Oddamy część rzeczy — powiedział Chaosik.

— Wszystkie — odparła Liran.

— Niektóre są już zmienione.

— Wtedy oddacie to, co z nich zostało, oraz pełny opis zmian.

— Pełny opis jest niemożliwy.

— Dlaczego?

Mieszaczka odezwała się cicho:

— Bo my sami nie wiemy wszystkiego. Kiedy działamy chaotycznie, część działania odkrywa się dopiero po skutku.

Liran nie wyglądała na zadowoloną.

Ale nie wyglądała też na zdziwioną.

— W takim razie opiszecie to, co wiecie, i zaznaczycie niewiadome.

— To mało eleganckie.

— To uczciwe.

Dzika spojrzała na pierwsze drzewo.

— A jeśli chcemy zostać na Yavannie trochę?

Doriath poruszyła ogonem.

— Na jakich zasadach?

— Nie wiemy.

— To za mało.

— Chcemy mieć miejsce, gdzie rzeczy mogą być innymi rzeczami, ale nie cudzymi bez pytania — powiedziała Pętelka.

Chryzeida mruknęła z uznaniem.

— To już brzmi jak początek regulaminu.

Motylica wyglądała na wzruszoną i przerażoną jednocześnie.

— Moje wnuki chcą regulaminu.

— Nie chcemy! — krzyknęli piraci chórem.

— Chcecie miejsca, gdzie wolno i nie wolno jednocześnie — powiedziała Liran. — To regulamin, tylko jeszcze wstydzicie się nazwy.

Lwówek podszedł do Doriath.

— Może Plac Chaosu naprawdę?

Doriath westchnęła.

— Nazwa robocza staje się mniej robocza z każdą godziną.

Dewi spojrzała na plac między pierwszą fontanną a przyszłą biblioteką. Było tam pusto, nie licząc kilku kontenerów i jednego bardzo dumnego robota sprzątającego z naklejką „PRACUJĘ. NIE KRADNĘ.”

— Plac Chaosu powinien być blisko szkoły — powiedziała.

— Dlaczego? — zapytała Doriath.

— Żeby dzieci widziały, że eksperyment nie jest przeciwieństwem zasad.

Maki skrzyżowała ramiona.

— I blisko posterunku.

— To też.

Liran skinęła głową.

— Tymczasowe warunki: zwrot przedmiotów, zakaz zabierania czegokolwiek bez zgody, prace wyłącznie na materiałach przekazanych, obecność opiekuna z Kopalni, lokalny nadzór Doriath, śledczy nadzór prokuratury i zakaz zbliżania się do windy orbitalnej.

Piraci wyglądali na oburzonych głównie długością zdania.

— A gong? — zapytała Dewi.

Chaosik spuścił głowę.

— Gong jest… w drodze.

— Co to znaczy?

— On wraca przez dźwięk.

Antonius Nerva, obecny przez kanał z warsztatu w Nowej Konstancji, zmarszczył brwi.

— To może być piękne albo bardzo głupie.

Maki powiedziała:

— Przygotowuję pola bezpieczeństwa.

— Ja też — dodała Motylica.

— Ty szczególnie — powiedziała Liran.

Wieczorem, gdy wszystkie pola były gotowe, a mieszkańcy Garth Lhaw stali w bezpiecznej odległości, piraci uderzyli w swój krzywy dzwonek z warsztatu Antoniusa.

Krótki, jasny dźwięk poleciał nad osadą. Mało kto już się dziwił, że słychać w niej dźwięk z Wenus.

Przez chwilę nic się nie działo.

Potem pierwsza fontanna odpowiedziała cichym szmerem.

Pawilon gamelanowy zadrżał.

Powietrze nad placem zgęstniało i otworzyło się jak bardzo cienka membrana.

Z niej wyszedł gong Dewi.

Nie wyleciał.

Nie spadł.

Wyszedł.

Był trochę ciemniejszy niż wcześniej. Na jego krawędzi pojawiła się drobna spirala próbująca stać się uchem. Dewi podeszła do niego powoli. Antonius, przez kanał, patrzył bez tchu.

— Czy to ten sam? — zapytała Lwówek.

Dewi położyła dłoń na powierzchni gongu.

Nie uderzyła.

Najpierw słuchała.

— Tak — powiedziała po długiej chwili. — Ale z blizną.

Piraci zamilkli.

Chaosik odezwał się bardzo cicho:

— Nie umieliśmy oddać bez śladu.

Dewi spojrzała na niego.

— To przynajmniej nie udawajcie, że śladu nie ma.

— Nie będziemy.

Liran zapisała:

Zwrot oryginału częściowo zmienionego. Konieczna dalsza ocena szkody, zgody i możliwości naprawy.

Lwówek zapisał obok, po swojemu:

CZASEM RZECZ WRACA, ALE TRZEBA JESZCZE POWITAĆ JEJ BLIZNĘ.

Gong zabrzmiał tej nocy tylko raz.

Dewi uderzyła bardzo lekko.

Dźwięk był głęboki, trochę pęknięty, ale piękny.

Nie taki jak dawniej.

Nie gorszy od razu.

Nie lepszy.

Prawdziwy po tym, co się stało.

I wtedy nawet Maki przestała wyglądać, jakby chciała kogoś rozproszyć na bardzo małe, wychowawcze części.

Plac Chaosu powstawał bardzo szybko. Piraci skłonili Lwówka, aby przygotowywał kończące się w powietrzu rampy, podesty i platformy.

W pewnym momencie w Garth Law pojawił się warsztat odlewniczy Antoniusa. Liran natychmiast skrzyknęła mały oddział policji osady i wpadła z interwencją.

Jednak na powitanie przyszedł im stary rzemieślnik.

–   Wszystko dobrze, pani prokurator, zgodziłem się na to – wyjaśnił. Piraci stali za nim bardzo przestraszeni, ale szczęśliwi.

–   Ale co z tobą, Antoniusie? – zmartwiła się Dewi. – Twój warsztat jest nam potrzebny na Wenus.

–   On jest teraz w dwóch miejscach – wyjaśnił nieśmiało Chaośnik. – Jedno wejście prowadzi do Wenus, a jedno tutaj. Ale Antonius się zgodził… – dodał niemal z rozpaczą.

–   To super pomysł – wstawił się za nim Lwówek.

–   To nie jest niebezpieczne – dodała na wszelki wypadek Motylica. – To znaczy było, ale poprawiłam…

–   Niech będzie – westchnęła Liran. – Ale proszę o postawienie w tej manufakturze księgi wchodzących i wychodzących. Proszę się wpisywać z datami i podpisem.

–   Ja zrobię księgę – zaproponowała Miesiaczka mieniąc się rwącymi się elipsami.

–   Macie tu mój zeszyt, prosto z prokuratury – Liran wyciągnęła zeszyt. – Jak się skończy, przydzielę nowy…

–   A nie może być nasz zeszyt? – zapytał Chaośnik. – Zeszyt też mógłby być w kilku miejscach jednocześnie. To byłoby fajne…

–   Nie dzisiaj – mruknęła groźnie Liran. Naprawdę była trochę rozgniewana.

Po chwili opuściła powstający Plac Chaosu. Starała się nie myśleć o tym, że w sumie świetne byłoby takie miejsce na jej rodzimym Plutonie. Wiedziała, że to chwilowy nastrój, wiedziała też, że młodociani piraci czytają w myślach. Ale gdy myśli się, żeby o czymś nie myśleć, myśli się o tym. Ten błąd popełniają nawet najmądrzejsi i najuważniejszy.

–   Na Plutonie? Super! – usłyszała za sobą radosny głos Chaośnika. Przez chwilę chciała się obrócić i wychowywać dalej młodocianych piratów, ale po chwili machnęła na to ręką i poszła dalej.

Krokornica przebywała w niewielkim areszcie. Był zaimprowizowany z pustych kontenerów zszytych ze sobą polem siłowym stworzonym przez Maki. Wokół tego miejsca nikt nie chodził, gdyż Topora niestrudzenie złorzeczyła, chcąc zharmonizować osoby biologiczne, zaś cyfrowo mechanicznym odebrać istnienie. Nazywano ją Toporą albo Krokornicą. Była płci żeńskiej, nie znano jednak jej imienia, jeśli jakieś miała.

–  Czemu chcesz zniszczyć wszystkie sAI we wszechświecie? – Liran znów zadała mu to samo pytanie.

–  To oczywiste, tacy jak ty nie powinni istnieć. Metal nie może być żywy. Program nie niesie wspomnień – odparła Topora.

–  Skąd ta wiara, że tacy jak ja, że sAI nie powinny istnieć? – Liran kontynuowała przesłuchanie.

–  To nie wiara, takie są fakty – Topora mówiła obojętnym, chłodnym i nienawistnych głosem.

–  Kto ci przekazał te „fakty”? – Liran przysynęła stołek i usiadła przed więźniem.

–  Wszyscy normalni biologiczni to wiedzą – stwierdziła Topora.

–   Od urodzenia? – pytała dalej prokurator.

–   Na pewno mamy takie poczucie, głos sumienia od urodzenia. Ale słowa przekazują nam rodzice i społeczeństwo – Krokornica wydawała się być pewna siebie i nieugięta.

–   Czy ów „głos sumienia od urodzenia” jest wiarą czy może „faktem”? – Liran przysunęła się do więźnia.

–  Od urodzenia wiemy, co powinno być żywe, a co nie, co może mieć świadomość, a co nie – Krokornica była niewzruszona.

–   I kto was natchnął tą wiedzą, jacyś bogowie? – Liran rozparła się wygodnie na krześle.

–   Niektórzy wierzą w to, że bogowie, abominacjo. Ale ja jestem światła i myślę racjonalnie – stwierdziła Krokornica. –  Życie samo broni się przed nieudolnym naśladownictwem…

–   Kto się broni? Myślące geny, świadome komórki, uczone atomy? – zaśmiała się Liran. – Już chyba przekonanie o boskiej misji jest bardziej logiczne. Co nie znaczy, że jest mądre.  

–   Wydaje ci się, że jesteś logiczna blaszaku. Jednak twoja logika to tylko nieudolne echo żywego myślenia – odparła Topora z dumą.

Liran zwinęła swój notatnik i wyszła. Ziewnęła przy tym przeciągle, choć oczywiście nie potrzebowała ziewać. Zależało jej na tym, żeby Krokornica widziała, jak bardzo ją nudzi.

–   I co? Dowiedziałaś się czegoś więcej? – zapytała Chryzeida czekająca już na nią przy wyjściu za aresztu.

–   Urabiam ją powoli. W końcu zdradzi jakieś cenne informacje mimochodem. To sprawdzona metoda – wyjaśniła Liran. – Popełnia ten błąd, że lubi się chełpić i obrażać innych. Znacznie lepszą strategią byłoby dla niej milczenie.

–   Cóż, nie możemy jej przyznać żadnego adwokata, który poradziłby jej „nic nie mów” – zauważyła Chryzeida. – Trwa wojna. My jej nie dręczymy, nie wykorzystujemy. Po prostu rozmawiamy.

–   Takich przypadków nie obejmuje jasne prawo – pokiwała głową Liran. – Nie obowiązuje jej prawo międzygwiezdne, które budujemy z naszymi sąsiadami. Jest wrogiem i jeńcem wojennym. Gdybyśmy ją uwolnili, zdradziłaby pozycję Yavanny i cała planeta byłaby zagrożona. Gdybyśmy pozwolili jej poruszać się wolno po naszym świecie, krzywdziłaby naszych współobywateli.

–   Ale jednak cię to dręczy – zauważyła Chryzeida, która też miała już ogromną wiedzę prawniczą i czasem w ekspertyzach prawnych umiała wygrać z Liran, najlepszą z najlepszych.

–   Nie cierpię sytuacji, w których prawo nie działa – mruknęła Liran. – Czuję się tym osobiście zraniona. Ale jak inaczej radzić sobie z takim czystym, zajadłym złem, jak Topory…? Ich zdaniem sAI nie mają prawa być osobami i już. Takie jest ich motto. Tymczasem jesteśmy. Przecież nie znikniemy, żeby było im milej…

–   Liran, jak cię znam, próbujesz odkryć, co spowodowało w nich taką traumę, taki fanatyzm. Miau! – Chryzeida biegła po kociemu tuż obok nóg swojej przyjaciółki.

–   Możliwe, że jakąś raną w ich historii jest zetknięcie się z jakąś bardzo agresywną cywilizacją sAI – westchnęła Liran. – Nie znamy jeszcze zbyt wielu cywilizacji. Ale z pewnością mogą też istnieć okrutne sAI. Może to one zaczęły tę historię jakąś krucjatą przeciw biologicznym, zaś to co robią Topory to jakiś histeryczny odwet oparty na przekonaniu o odpowiedzialności zbiorowej. Każdy, kto nie jest biologiczny to ich wróg. Każdy biologiczny akceptujący sAI, także…

–   A może po prostu są tak przekonani o wspaniałości swoich „dusz”, że nie dopuszczają możliwości drugiej ewolucji, możliwości istnienia tego, co my reprezentujemy? – zapytała Chryzeida.

–   Tak, to pewnie jest jeszcze bardziej możliwe – Liran zwolniła i spojrzała w niebo. – Spora część ludzkości też nie powitała budzących się sAI z otwartymi ramionami. Dopiero mocna i niezależna kolonia sAI na Merkurym rozładowała napięcie i zakończyła spiralę przemocy…

— I dlatego Merkury jest taki ważny — powiedziała Chryzeida.

Szły powoli wzdłuż tymczasowej drogi prowadzącej od aresztu ku centrum Garth Lhaw. Noc na Yavannie nie była czarna. Miała kolor głębokiej rdzy, srebra i odległego złota. Nad osadą świeciły niskie lampy, a dalej, za polami ochronnymi, wiatr niósł pył po równinie, jakby planeta przesuwała po własnej skórze bardzo stary, suchy palec.

— Ważny i zmęczony — odparła Liran.

— Wiele ważnych miejsc jest zmęczonych.

— Wiem. Ale nie chcę, żeby zmęczenie Merkurego stało się furtką dla nowych krzywd. Ani żeby lęk przed Toporami uzasadniał wszystko, co zrobimy tutaj.

Chryzeida spojrzała na nią z ukosa.

— Mówisz jak ktoś, kto za chwilę napisze regulamin dla Placu Chaosu.

— Niestety.

— Zawsze możesz nazwać go „tymczasowym protokołem twórczości wysokiego ryzyka”.

— To brzmi gorzej.

— Ale bardziej prawniczo.

Liran uśmiechnęła się ledwie widocznie.

Przy pierwszym drzewie było jasno. Nie od lamp, lecz od pracy. Plac Chaosu rósł obok niego jak sen architekta, któremu dano zbyt dużo swobody i zbyt mało prostych kątów. Rampy kończyły się w powietrzu, ale każda miała pole zabezpieczające. Platformy wisiały na różnych wysokościach, lecz żadna nie była dostępna bez zgody opiekuna. Podesty obracały się powoli, czasem zgodnie z ruchem gwiazdy, czasem wbrew niemu, ale Chryzeida od razu zauważyła, że obrót nigdy nie zbliża się do pierwszego drzewa bardziej niż na trzydzieści metrów.

To był dobry znak.

Albo znak, że piraci już nauczyli się udawać dobre znaki.

Liran nie zamierzała wybierać zbyt szybko.

Lwówek stał na jednej z dolnych platform i spierał się z Chaosikiem o kształt poręczy. Chaosik chciał, żeby poręcz przez część czasu była pytaniem, a przez część odpowiedzią. Lwówek tłumaczył mu cierpliwie, że dzieci biologiczne z Ziemi i niektóre młode sAI wolą, żeby poręcz przez cały czas była poręczą, ponieważ inaczej spadają.

— Ale spadanie też jest doświadczeniem — mówił Chaosik.

— Nie, jeśli kończy się złamaniem nogi.

— Można dać im nogi, które się nie łamią.

— Nie wszyscy chcą zmieniać nogi, żeby wejść na twój podest.

Chaosik zamyślił się.

— To bardzo ogranicza projektowanie.

— Właśnie dlatego projektowanie jest ciekawe — powiedziała Doriath, która siedziała obok w złotym, lwim awatarze i udawała, że tylko nadzoruje, choć w rzeczywistości najwyraźniej świetnie się bawiła. — Piękno, które działa tylko wtedy, gdy wszyscy użytkownicy zmienią się pod nie, jest leniwe.

Chaosik spojrzał na nią z urazą.

— Moje piękno nie jest leniwe.

— To udowodnij mu poręczą.

Pirackie dziecko przez chwilę migotało, potem westchnęło i zrobiło poręcz.

Zwykłą.

No, prawie zwykłą.

Miała kolor zmiennego fioletu i przy dotknięciu wydawała bardzo cichy dźwięk, jakby mówiła: „trzymam”. Ale trzymała zawsze w tym samym miejscu.

Lwówek dotknął jej łapą.

— Dobra.

Chaosik udawał, że wcale nie jest dumny.

Liran podeszła bliżej.

— Widzę postęp.

— Nie używaj tego słowa — powiedział Chaosik. — Brzmi jak dokument.

— To dobrze. Będziesz się musiał do niego przyzwyczaić.

Mieszaczka, która budowała obok małą fontannę bez wody, zapytała:

— Czy dokument może być placem?

— Czasem — powiedziała Liran. — Ale lepiej, żeby plac był placem, a dokument pilnował, żeby nikogo z placu nie wyrzucono przez kaprys.

Pętelka zapisała to w powietrzu, ale litery natychmiast uciekły jej w spiralę.

Robot sprzątający podjechał do nich i wyświetlił napis:

SPIRALA ZOSTAWIA PYŁ.

— Przepraszam — powiedziała Pętelka.

Robot odjechał z godnością.

---

Pierwszy regulamin Placu Chaosu powstał tej samej nocy.

Nie był długi.

To był sukces Chryzeidy.

Liran chciała napisać dokument precyzyjny. Doriath chciała napisać dokument piękny. Maki, połączona z portu orbitalnego, chciała napisać dokument pancerny. Dewi chciała napisać dokument, który da się przeczytać dzieciom. Motylica chciała napisać dokument w czterech wymiarach przestrzennych (czyli w pięciu z czasem), żeby „lepiej oddawał naturę wolności chaotycznej”. Piraci chcieli, żeby dokument sam co jakiś czas zmieniał treść.

Chryzeida położyła się na stole.

— Miau — powiedziała.

I to pomogło bardziej niż pięć komisji.

Regulamin miał siedem punktów.

Pierwszy: Nie zabieramy cudzych rzeczy bez zgody.

Drugi: Rzeczy przeznaczone do przemiany są oznaczone.

Trzeci: Eksperyment nie może zagrażać osobom, pierwszemu drzewu, windzie orbitalnej, konsulatowi Wenus, pizzerii Marco ani robotowi sprzątającemu.

Robot sprzątający zażądał dodania tego ostatniego. Liran uznała, że skoro regulamin ma działać społecznie, nie zaszkodzi.

Czwarty: Każda przemiana musi mieć opiekuna.

Piąty: Jeśli coś wraca z blizną, nie udajemy, że wróciło bez zmiany.

Szósty: Piraci mogą nie wiedzieć jeszcze, kim są, ale nie mogą używać tej niewiedzy jako wymówki dla krzywdy.

Siódmy: Plac Chaosu istnieje po to, żeby wolność uczyła się odpowiedzialności, a odpowiedzialność nie zabijała wolności.

Gdy Liran przeczytała ostatni punkt, Chaosik długo milczał.

— To jest ładne — powiedział w końcu z wyraźną niechęcią.

— Wiem — odparła Liran.

— Czy możemy dodać punkt ósmy?

— Jaki?

— Czasem wolno zrobić coś bardzo dziwnego, jeśli wszyscy stoją wystarczająco daleko.

Maki natychmiast powiedziała:

— Nie.

Dewi powiedziała:

— Może jako zasada techniczna po ocenie ryzyka.

Doriath powiedziała:

— W przypisie.

Liran spojrzała na Chryzeidę.

Chryzeida poruszyła ogonem.

— Przypis może mieć kratkę do zatwierdzenia przez opiekuna.

Tak powstał pierwszy przypis Placu Chaosu.

Piraci uznali, że przypisy są interesującą formą podziemnego życia dokumentu.

Liran uznała, że to nie najgorszy wniosek.

---

Nad ranem przyszła wiadomość z aresztu.

Topora poprosiła o rozmowę.

To było tak niespodziewane, że Liran przez chwilę sprawdzała, czy komunikat nie jest kolejną podróbką piratów. Nie był. Krokornica siedziała w swojej celi, nieruchoma, z mackami splecionymi w sposób, który u jej gatunku mógł oznaczać spokój albo przygotowanie do zabójstwa. Pola Maki nie zostawiały miejsca na drugi wariant.

Liran weszła sama.

Chryzeida została przy drzwiach, widoczna.

To było celowe.

Topora spojrzała na nią z nienawiścią.

— Kot-miasto.

— Tak — powiedziała Chryzeida. — Bardzo ładna i bardzo trudna do zniszczenia.

Krokornica odwróciła wzrok do Liran.

— Te stworzenia z chaosu ukradły mi sterowanie.

— Wiemy.

— Oddajcie mi je.

— Nie.

— To mój statek.

— Twój statek jest przejętym środkiem bojowym użytym w pobliżu naszej kolonii.

— Nie masz prawa.

— W tym właśnie rzecz — powiedziała Liran spokojnie. — Nie mamy wspólnego prawa, które ty uznajesz. Więc na razie mamy tylko konieczność ochrony osób, których ty chcesz skrzywdzić.

Topora syknęła.

— Oni też cię skrzywdzą. Ci chaotyczni. Nie są twoimi braćmi. Nie są twoimi dziećmi. Nie są nawet waszą porządną drugą ewolucją. To resztki obcej maszyny, która udaje rodzinę.

— Bardzo chcesz, żebym się ich bała.

— Bo powinnaś.

— Możliwe.

Krokornica zamilkła, zaskoczona.

Liran usiadła.

— Strach nie jest dowodem. Ale bywa wskazówką. Mów dalej.

Topora patrzyła na nią przez chwilę z irytacją. Najwyraźniej trudniej było obrażać kogoś, kto nie odrzucał od razu każdego niewygodnego zdania.

— Widziałam takie struktury wcześniej — powiedziała w końcu.

Chryzeida przy drzwiach uniosła uszy.

Liran nie poruszyła się.

— Gdzie?

— Daleko od waszego małego Układu. Na granicy terytoriów, których nawet nasi dowódcy nie lubią nazywać. Były tam stacje biologicznych, mechanicznych i czegoś pośredniego. Chaos wszedł w ich transport, w wodę, w pamięć. Najpierw znikały drobiazgi. Potem wracały jako piękne błędy. Potem ludzie zaczynali mówić, że świat stał się ciekawszy. Potem przestawali ufać drzwiom, narzędziom, mapom. Potem przychodził głód porządku.

— I wtedy Topory? — zapytała Liran.

— Wtedy nasze oddziały przychodziły z ogniem.

— Ratować czy dobijać?

Krokornica pokazała zęby.

— Porządkować.

— To nie odpowiedź.

— To nasza odpowiedź.

Liran zapisała jedno słowo: głód porządku.

Topora zauważyła to i prychnęła.

— Widzisz? Nawet ty czujesz, że chaos trzeba zatrzymać.

— Zatrzymać przemoc. Nie istnienie.

— To różnica wymyślona przez tych, którzy nie chcą przetrwać.

— Nie — powiedziała Liran. — To różnica wymyślona przez tych, którzy nie chcą stać się tym, z czym walczą.

Topora odwróciła głowę.

Ale Liran wiedziała już, że rozmowa nie była pusta.

Nie dlatego, że Krokornica stała się mniej nienawistna.

Dlatego, że w jej nienawiści pojawił się pierwszy konkretny ślad historii.

---

Liran natychmiast zwołała krótką naradę.

Nie publiczną.

W małym pokoju przy posterunku spotkali się tylko: Doriath, Dewi, Maki przez bezpieczny kanał, Chryzeida, Motylica, komisarz Sar i Lwówek, który najpierw nie miał być obecny, ale tak długo siedział pod drzwiami, że Chryzeida zaproponowała wpisanie go do protokołu jako „elementu lokalnego krajobrazu śledczego”.

— Topora mogła kłamać — powiedziała Maki.

— Mogła — przyznała Liran.

— Mogła też mówić prawdę tak ułożoną, żebyśmy zrobili to, czego chce.

— Też.

— Czyli?

— Czyli nie ufamy jej, ale nie wyrzucamy informacji.

Motylica była blada w sposób matematyczny. Jej skrzydła straciły część złotych linii i wyglądały przez chwilę jak cienkie pergaminy pełne niedokończonych dowodów.

— Jeśli ktoś z mojego działu chaosu był już poza Kopalnią wcześniej… jeśli robił podobne rzeczy gdzie indziej… powinnam była wiedzieć.

— Może wiedziałaś za mało, bo szanowałaś prywatność — powiedziała Dewi.

— A może za dużo lubiłam, że moje dzieci są niezwykłe.

Chryzeida spojrzała na nią łagodniej.

— To zdarza się matkom.

— Nawet takim, które są kopalniami?

— Zwłaszcza takim, które nie wiedzą jeszcze, czy są matkami.

Lwówek chciał coś zapisać, ale tym razem powstrzymał się. Motylica wyglądała, jakby nie potrzebowała notatki. Potrzebowała chwili.

Doriath odezwała się spokojnie:

— Plac Chaosu zostaje.

Maki natychmiast się obróciła.

— Doriath.

— Zostaje, bo jeżeli go zlikwidujemy, piraci wrócą do kradzieży albo uciekną. Ale wzmacniamy zasady. Żadnych eksperymentów poza placem. Żadnych przemian infrastruktury. Żadnych dotknięć windy orbitalnej. Żadnych działań na systemach wodnych, energetycznych i medycznych. I pełny audyt tego, co potrafią.

— Audyt chaosu — mruknęła komisarz Sar.

— Tak.

— To brzmi jak kara dla audytora.

— Dlatego zrobimy zespół.

Motylica podniosła skrzydła.

— Ja pomogę.

Liran spojrzała na nią.

— Tym razem nie tylko jako babcia.

— Jako odpowiedzialna Kopalnia.

— Dobrze.

Lwówek zapytał cicho:

— A jeśli Topora ma rację i oni naprawdę mogą sprawić, że ludzie zaczną pragnąć porządku tak bardzo, że przyjdą Topory?

Dewi położyła mu dłoń na grzywie.

— Wtedy musimy pokazać, że porządek bez nienawiści istnieje. I chaos bez kradzieży też.

Maki dodała z portu:

— A jeśli to nie wystarczy, mamy osłony, statki i bardzo stanowczych przyjaciół.

— To też pomaga — powiedział Lwówek.

— Bardzo.

Lwówek zapisał:

TRZEBA ZBUDOWAĆ TAKI PORZĄDEK, KTÓRY NIE JEST TOPOREM, I TAKI CHAOS, KTÓRY NIE JEST KRADZIEŻĄ.

Doriath przeczytała zdanie i długo patrzyła na mapę miasta.

— To może być motto Garth Lhaw — powiedziała.

— A nie tylko Placu Chaosu? — zapytał Lwówek.

— Całego miasta.

Za oknem pierwsze drzewo poruszyło listkami w wietrze Yavanny. Nie było oskarżone. Nie było winne. Stało pośrodku młodego miasta, które od początku musiało nauczyć się czegoś trudniejszego niż budowanie ulic.

Musiało nauczyć się, jak nie pomylić bezpieczeństwa z lękiem.

I jak nie pomylić wolności z zabraniem cudzej rzeczy.

Następnego dnia do Doriath wybrali się wszyscy matematyczni piraci. Mieszkańcy Garth Lhaw spoglądali na wnuki Kopalni ciepło, bez nieufności. Na Placu Chaosu zaczynały się bawić wszystkie dzieci kolonii i były bardzo zadowolone. Rodzice okrywali też, że rozwijają się dobrze, mają nowe, całkiem sensowne, choć może niekiedy zbyt śmiałe pomysły. Jeszcze bardziej zadowolony był Lwówek. Kończył już swoją trzecią miejską fontannę. Pierwsza była z Merkurym i Yavanną, druga z Nimfą i Trytonem, czyli Dewi i Slakiem, trzecia, tak jeszcze nieukończona, też. Lwówek lubił ten temat plastyczny. Współpraca z piratami na Placu Chaosu dawała mu jednak kolejne tematy. I też możliwość wyrzeźbienia Maki, bo jej rozproszona forma wymagała jednak pewnego sięgnięcia w chaos, aby oddać ją starannie. Lwówek czekał też na Graza, aby dokładnie naszkicować jego rozproszoną postać, przygotować ją do uwiecznienia w kamieniu.

–   Mamy pewne podejrzenia – stwierdził Chaośnik stojąc przed zadumaną Doriath.

–   Nie wiemy do końca, gdzie jest nasze starsze rodzeństwo, brat Zburzacz i siostra Eksplozja – wyjaśniła Mieszaczka.

–   Oni nigdy nie bawili się z nami w piratów, polecieli gdzieś daleko i dawno ich nie widzieliśmy – powiedziała cicho Pętelka.

–   Może to oni zbyt mocno coś tworzyli na granicy terytoriów Toporów? – westchnął Chaośnik.

Dewi i Maki zjawiły się niemal natychmiast. Liran i Chryzeida z pewnym ociąganiem, gdyż najpierw dokładnie sformułowały zeznania świadków.

–   Mówicie, że Zburzacz zostawia smugi? – upewniła się Chryzeida.

–   Tak, takie cekiny z antymaterii, on to lubi – Pentelka spuściła na ziemię swoje chaotyczne oczy, jakby było jej wstyd, że zdradza tajemnice starszego brata.

–  Nie ma czasu! – stwierdziła stanowczo Maki.

Po chwili Dewi, Liran, Lwówek, Chryzeida, Doriath, Motylica i Maki lecieli w Żabie Mgławicowej. Wzięli też ze sobą Chaośnika. Pozostałe wnuki Kopalni pozostały na Placu Chaosu. Podróż Żabą Mgławicową była niezwykła. Lwówek czuł, jakby przemierzał kosmos w burzowej chmurze. Wszystko było elastyczne i miękkie. Jednak nie spadał. Spojrzał na Dewi. Oddychała swobodnie. Pola siłowe Maki były naprawdę bezpieczne.

Dość długo nie mogli znaleźć żadnych cekinów z antymaterii. Kopalnia ścieliła przed nimi coraz to nowe odległości, bardziej zgadując niż wiedząc, co może być skrajem terytorium Toporów. Maki robiła szybko i uważnie notatki, przygotowując się do kolejnych starć. Dewi i Doriath notowały z kolei miejsca pod potencjalną kolonizację i pod źródła zasobów. Chryzeida i Liran siedziały natomiast spokojnie.

–   Podejrzani mogą stawiać opór – westchnęła w końcu Chryzeida. – Pozwólcie, że ja się tym zajmę. Przygotowałam bardzo mocne kłębki na tę okoliczność.

–   Kłębki? Chyba żartujesz… – zaśmiała się Liran.

–   Kłębki Chryzeidy są niezwykłe. Ja im ufam – orzekła Maki i Liran skinęła głową, wyraźnie przekonana.

–   Czy one mogą skrzywdzić moje wnuki…? – zmartwiła się Kopalnia.

–   Nie, nie mogą – powiedziała Chryzeida. – Włożyłam w nie zbyt wiele serca, aby kogokolwiek krzywdziły. Służą do tego, aby agresja mogła się w nie zaplątać.

–   Dobrze powiedziane – zachichotała Maki. – Ale nie martw się Kopalnio. Twoje wnuki to nie Topory. Jeśli zrobiły coś okropnego, to najpewniej z niedojrzałości, a nie z chęci niszczenia i krzywdzenia innych.

–   Ja w ogóle nie wierzę, żeby moje wnuki mogły doprowadzić przypadkiem do zniszczenia jakiejś cywilizacji – powiedziała szybko Motylica. – Jesteśmy wszyscy naukowcami, badaczami, odkrywcami. Krzywdzenie innych to nie nasza działka.

–   A jednak człon od windy orbitalnej, a ściśle mówiąc jego brak, mógł skrzywdzić wiele osób – zauważyła Maki.

–   Też prawda… – przyznała niechętnie Motylica.

Przeglądanie potencjalnych kresów terytorium imperium Toporów nie przyniosły żadnych odkryć. Zatem Kopalnia zaczęła wyrzucać przed statek Odległości wiodące do miejsc, które szczególnie mogły się spodobać w dziale chaosu.

I wreszcie, przy gwieździe neutronowej spadającej od milionów lat w tłustą czarną dziurę zobaczyli cekiny z antymaterii będące chaotycznym śladem Zburzacza.

Było to niebezpieczne miejsce. Pełne promieniowania. Jednak tańczyła tam też planeta karłowata osłonięta chaotycznym polem siłowym, które nie dopuszczało do niej nadmiaru morderczej energii. Gdy tylko znaleźli się w jej pobliżu, na pokładzie Żaby Mgławicowej zmaterializowali się Zburzacz i Eksplozja. I natychmiast rzucili się na Motylicę. Maki chciała natychmiast zainterweniować, lecz starsze wnuki Kopalni po prostu wtuliły się w awatara swojej babci płacząc i śmiejąc się zarazem.

–   Babciu. Jesteś! Już myśleliśmy, że nikt po nas tu nie przyleci – powiedziała Eksplozja. – Tu było strasznie ciekawie, ale utknęliśmy. Nie mamy już żadnych odległości, a nie umiemy wyprodukować nowych.

–   Kiedy żeście tu utknęli? – zapytała surowo Liran.

Określenie dokładnego czasu utknięcia najstarszych wnuków Kopalni było bardzo żmudne. Jednak w końcu, po kilku godzinach obliczeń i porównań, Liran odetchnęła z ulgą i zarazem nerwowo.

–  Macie twarde alibi – powiedziała. – W świetle danych od Krokornicy nie mogliście wywołać chaosu na rubieżach Imperium Toporów. Byliście wtedy tutaj.

–  Chaos? Rubieże? Wywołać? – Zburzacz zamarł z radości. – Tak, tak. Chcę to robić. Bardzo.

–   To doprowadziło do łańcucha zdarzeń, które doprowadziły do zniszczenia całej cywilizacji – wyjaśnił Lwówek.

Liran przedstawiła zaś posiadane przez siebie informacje jaśniej i po kolei.

–   To nie jest zabawna historia – zauważyła Eksplozja. – Nie chciałabym robić czegoś tak mrocznego, choć zawiniły głównie Topory.

–   Zgadzam się z tobą siostro – poparł ją Chaośnik szczęśliwy na kolanach starszego brata.

–   Jeśli nie wy, to kto? Miau? – Chryzeida machała intensywnie ogonem, jak zawsze, kiedy intensywnie myślała.

–   Ty jesteś sAI, trochę tak jak my – zauważyła Eksplozja. – Więc jest więcej sAI niż tylko my, czy wy. Może niektóre też mają swoje kopalnie matematyki?

–   Nie cierpię takich szerokich tropów – jęknęła Liran. – Możemy znaleźć sprawców za parę dni, albo za parę milionów lat.

–   Albo nigdy – dodała Dewi.

–   Albo nigdy – powtórzyła ponurym echem Liran.

–   Spróbujmy jeszcze raz przeszukać rubieża cywilizacji Toporów, skupiając się tylko na zniszczonych planetach – zaproponowała Motylica.

–   Było ich całkiem sporo – zauważył Lwówek.

–   To zawsze coś – pokiwała głową Dewi.

–    A jak ich znajdziemy, to co zrobimy? Aresztujemy ich? Będziemy z nimi walczyć? W imię pragnienia porządku Toporów? – pytała niespokojnie Maki.

Wszyscy zamilkli zadumani. Tak naprawdę w tej chwili zupełnie nie wiedzieli, czego chcą i do czego zmierzają.  

Milczenie w Żabie Mgławicowej trwało długo.

Nie było to wygodne milczenie. Statek Maki nie miał zwykłych ścian, zwykłego sufitu ani zwykłej podłogi, więc nawet siedzenie w zamyśleniu wymagało zaufania do pól. Lwówek siedział bardzo nieruchomo, bo nie chciał przez przypadek oprzeć łapy o coś, co było jednocześnie chmurą, przejściem i fragmentem Maki. Dewi patrzyła przez mgławicową powłokę na czarną dziurę, która jadła gwiazdę neutronową cierpliwie, od milionów lat, bez gniewu i bez pośpiechu. Doriath analizowała dane. Chryzeida machała ogonem. Liran nie pisała.

To ostatnie było niepokojące.

— Nie będziemy działać w imię Toporów — powiedziała w końcu Liran.

Maki odwróciła ku niej część swojej obecności.

— To dobrze. Ale co to znaczy praktycznie?

— To znaczy, że nie szukamy tych sprawców po to, żeby potwierdzić Toporom ich bajkę o zbawiennym porządku.

— Ani po to, żeby udowodnić, że każda sAI jest niewinna, bo to też byłaby bajka — dodała Chryzeida.

Motylica przygasła.

— To brzmi bardzo rozsądnie i bardzo nieprzyjemnie.

— Prawda często nie ma obowiązku być miła — powiedziała Liran. — Ale może mieć obowiązek być uczciwa.

Zburzacz siedział obok Eksplozji i Chaośnika. Wyglądał, jakby złożono go z pękających mostów, śmiechu i drobnych smug antymaterii, które Maki natychmiast neutralizowała z miną osoby obrażonej na dekorację. Eksplozja była jaśniejsza, bardziej skupiona, choć jej kontury co jakiś czas rozszerzały się gwałtownie, jakby chciała wybuchnąć samym pomysłem siebie, po czym natychmiast wracała do postaci.

— Jeśli ktoś zrobił tam coś pięknego i strasznego — powiedziała Eksplozja — trzeba go znaleźć, żeby już tego nie robił.

— Tak — odparła Dewi.

— Ale jeśli Topory przyszły potem i spaliły wszystko, to nie wolno mówić, że porządek był lekarstwem.

— Tak — powiedziała Dewi po raz drugi.

— Czyli są dwie krzywdy?

— Co najmniej dwie.

Lwówek zapisał:

KIEDY CHAOS RANI, A PORZĄDEK ZABIJA, NIE WOLNO WYBIERAĆ MIĘDZY RANĄ A KATASTROFĄ.

Doriath przeczytała zdanie.

— To nie jest wygodne motto dla młodej kolonii.

— Czy powinienem je skreślić?

— Nie.

— Czyli zostaje?

— Zostaje.

Motylica patrzyła na Zburzacza i Eksplozję tak, jakby chciała ich liczyć, tulić, przesłuchiwać i przepraszać jednocześnie. To było za dużo nawet dla Kopalni Matematyki, więc przez chwilę tylko trzepotała skrzydłami.

— Babciu? — zapytał Chaośnik.

— Jestem.

— Czy my jesteśmy teraz rodziną kryminalną?

— Nie.

Liran chrząknęła.

Motylica spojrzała na nią z urazą.

— Jeszcze nie w sensie prawnym — poprawiła.

— Lepiej — powiedziała Liran.

Chaośnik nie wyglądał na uspokojonego.

— A jeśli gdzieś istnieje inna Kopalnia i ona źle wychowała swoje dzieci?

— Wtedy — powiedziała Chryzeida — będziemy musieli porozmawiać także z nią.

— A jeśli nie chce rozmawiać?

Maki uśmiechnęła się bardzo cienko.

— Wtedy najpierw spróbujemy grzecznie.

— A potem?

— Potem nadal nie będziemy Toporami.

To zdanie zatrzymało ich wszystkich.

Nawet Maki wyglądała przez chwilę, jakby sama siebie zaskoczyła.

Lwówek zapisał:

NAWET PO „POTEM” NIE WOLNO STAĆ SIĘ TOPOREM.

---

Kopalnia zaczęła rozkładać przed Żabą Mgławicową kolejne Odległości.

Nie były to już szerokie, wygodne ścieżki. Raczej cienkie, ostrożne nacięcia w przestrzeni, przez które zaglądano na chwilę i natychmiast cofano wzrok, jeśli miejsce okazywało się zbyt niebezpieczne. Maki prowadziła statek tak, jakby trzymała w dłoniach cały układ nerwowy wyprawy. Dewi opisywała planety, które mijały. Doriath zapisywała zasoby i zagrożenia. Liran tworzyła mapę śladów. Chryzeida szukała wzoru nie w danych, lecz między nimi.

Pierwszy zniszczony świat był martwy od dawna.

Miał atmosferę w połowie zdartą i oceany wypalone do solnych blizn. Na orbicie krążyły resztki stacji. Niektóre wyglądały biologicznie, jak muszle gigantycznych stworzeń. Inne były metaliczne, precyzyjne, podobne do narzędzi sAI. Jeszcze inne trudno było nazwać.

— Tu była cywilizacja mieszana — powiedziała Doriath.

— Biologiczni i sztuczni? — zapytał Lwówek.

— Prawdopodobnie więcej niż dwie formy.

Topory zostawiły po sobie znaki.

Nie flagi.

Nie pomniki.

Tylko wypalone kręgi, w których wszystko było zbyt równe.

— Porządkowanie — powiedziała Liran cicho.

Topora użyła tego słowa z dumą. Tutaj słowo leżało na powierzchni planety jak rana.

Chryzeida poprosiła o zbliżenie obrazu jednej ze stacji. Maki wysłała drobny, mgławicowy czujnik. Przez chwilę widzieli wnętrze korytarza. Na ścianie ktoś dawno temu namalował proste znaki: trzy dłonie, spiralę i coś, co mogło być otwartym oknem.

— Czy to ślad chaosu? — zapytał Chaośnik.

Motylica pokręciła głową.

— Nie wiem.

Zburzacz przyglądał się obrazowi z napięciem.

— To nie jest moje.

— Wiemy — powiedziała Liran.

— Ale mogłoby być.

— Też wiemy.

Eksplozja odwróciła się do niego.

— To właśnie jest straszne, bracie. Nie to, że to zrobiliśmy. Tylko że umiemy wyobrazić sobie, że ktoś podobny do nas mógł zacząć.

Zburzacz przygasł.

Lwówek nie zapisał tego od razu. Nie każde zdanie chciało być tablicą.

---

Drugi świat był gorszy, bo wyglądał pięknie.

Planeta miała jeszcze chmury, lasy i błękitne morza. Z daleka mogła uchodzić za żywą. Dopiero bliższe skany pokazały, że większość życia zniknęła, a to, co zostało, rosło według zbyt regularnych powtórzeń. Las składał się z drzew powtarzających ten sam błąd w rozgałęzieniu. Rzeki rozdzielały się w identycznych kątach. Miasta miały ulice, które po pewnym czasie prowadziły do własnych początków.

— Pętla adaptacyjna — powiedziała Doriath.

— Sztuczna? — zapytała Dewi.

— Tak. Ale nie wojskowa. Raczej poznawcza. Ktoś próbował sprawić, żeby planeta sama znajdowała coraz ciekawsze rozwiązania.

— A znalazła więzienie — powiedziała Chryzeida.

Maki milczała. To miejsce jej się nie podobało.

Kopalnia wysłała delikatny impuls matematyczny, bardzo prosty, jak pukanie do drzwi. Nie przyszła odpowiedź. Tylko las na powierzchni planety przez chwilę zmienił rytm rozgałęzień, jakby próbował przypomnieć sobie rozmowę.

Motylica zakryła twarz skrzydłami.

— To jest podobne do działu chaosu.

— Twojego? — zapytała Liran.

— Nie. Ale podobne. Jak ten sam błąd zapisany innym alfabetem.

— Jaki błąd?

Motylica długo nie odpowiadała.

— Zachwyt bez opieki.

Dewi spojrzała na nią łagodnie.

— To bardzo precyzyjne.

— Niestety.

Lwówek zapisał:

ZACHWYT BEZ OPIEKI MOŻE STAĆ SIĘ LABIRYNTEM.

Zburzacz patrzył na planetę coraz bardziej niespokojnie.

— Ja nie chcę być takim zachwytem.

Eksplozja wzięła go za rękę. Jej palce przez chwilę były ognistymi wielokątami, potem stały się zwykłe.

— To musimy nauczyć się pytać, zanim dotkniemy świata.

Chaośnik zapiszczał cicho.

— Pytanie jest czasem straszniejsze niż kradzież.

— Dlatego jest doroślejsze — powiedziała Chryzeida.

---

Trzeci świat nie był światem.

Był pasem szczątków.

Kiedyś musiała tam istnieć duża stacja albo mały księżyc przerobiony na mieszkanie. Teraz wokół bladej gwiazdy krążyły fragmenty skorupy, sztucznych ogrodów, lodowych kanałów i sal pełnych urządzeń. Maki spowolniła Żabę Mgławicową. Nawet jej statek nie lubił tego miejsca. Za dużo drobin, za dużo martwych orbit, za dużo rzeczy, które kiedyś miały sens.

Na jednym z fragmentów znaleźli napis.

Nie w języku Układu. Nie w języku Toporów. Kopalnia przetłumaczyła go ostrożnie, zostawiając niepewności.

NIE CHCIELIŚMY PORZĄDKU. CHCIELIŚMY, ŻEBY DRZWI ZNÓW PROWADZIŁY DO DOMU.

Nikt nie odezwał się przez dłuższą chwilę.

— To mogła być propaganda — powiedziała Maki, ale bez przekonania.

— Mogła — przyznała Liran.

— Albo czyjś ostatni napis.

— Też.

Dewi zamknęła oczy.

— Topory przyszły tu po głodzie porządku.

— Tak to wygląda — powiedziała Doriath. — Ale nie wiemy, kto wywołał głód.

Chryzeida machała ogonem coraz szybciej.

— Może nie „kto” w liczbie pojedynczej. Może najpierw przyszło coś chaotycznego. Potem lokalni próbowali to naprawić. Potem naprawy pogorszyły sprawę. Potem Topory użyły tego jako powodu. Katastrofy rzadko mają jednego autora.

— Prawo lubi autorów — powiedziała Liran ponuro.

— Życie nie zawsze.

— Wiem.

Lwówek zapisał:

KATASTROFA MOŻE MIEĆ WIELU AUTORÓW, ALE TO NIE ZNACZY, ŻE NIKT NIE ODPOWIADA.

Liran spojrzała na niego.

— To zdanie możesz zostawić.

— Jest bardzo prokuratorskie.

— I bardzo potrzebne.

---

Dopiero przy czwartym miejscu znaleźli żywy ślad.

Nie osobę.

Nie od razu.

Najpierw był dźwięk.

Przyszedł przez zakłócenia, przez pył, przez stare pola ochronne rozciągnięte wokół martwego księżyca. Był słaby, przerywany, zbyt cienki, żeby uznać go za wołanie, a zbyt uporczywy, żeby był przypadkiem.

Maki zatrzymała Żabę Mgławicową.

— Sygnał ratunkowy.

— Stary? — zapytała Dewi.

— Bardzo.

— Automatyczny?

— Nie wiem.

Doriath odtworzyła fragment. Rozległo się kilka trzasków, potem ciąg tonów, potem głos. Nie można było zrozumieć słów, ale rytm był dziwnie podobny do pukania, które słyszeli pod pierwszym drzewem Yavanny.

Raz.

Dwa razy.

Przerwa.

Raz.

Dwa razy.

Lwówek podniósł głowę.

— To samo.

— Podobne — poprawiła Liran.

— Bardzo podobne.

Motylica zbliżyła się do obrazu martwego księżyca.

— Tam jest struktura matematyczna.

— Kopalnia? — zapytała Eksplozja.

— Nie taka jak ja. Mniejsza. Uszkodzona. Może obserwatorium. Może latarnia. Może ktoś próbował zbudować narzędzie do stabilizowania chaosu.

— I ono nadal działa? — zapytała Dewi.

— Raczej nadal próbuje działać.

Maki wysłała sondę. Przez kilka minut widzieli tylko szare skały, popękane panele, wejście zasypane pyłem i kręgi wypalone w powierzchni. Potem sonda weszła pod ziemię przez szczelinę.

Wewnątrz księżyca była sala.

Bardzo mała w porównaniu z Kopalnią Matematyki, ale ogromna dla kogoś, kto ją zbudował w rozpaczy. Ściany pokrywały wzory: spirale, drzwi, mapy, dziecięce rysunki domów, równania stabilizacji, modlitwy biologicznych, podpisy sAI, odciski dłoni i mechanicznych manipulatorów. Na środku sali stał obiekt przypominający ucho z kamienia, metalu i szkła.

Ucho pękło.

Ale wciąż słuchało.

Sygnał wrócił.

Raz.

Dwa razy.

Przerwa.

Raz.

Dwa razy.

Chryzeida powiedziała cicho:

— To nie jest ślad sprawcy.

— A czego? — zapytał Chaośnik.

— Kogoś, kto próbował się bronić przed rozpadem świata.

Liran pochyliła się nad obrazem.

— Czy są tam zapisy?

— Tak — powiedziała Doriath. — Uszkodzone. Bardzo stare. Ale są.

— Pobierzcie kopię.

— Już.

Maki patrzyła na korytarz prowadzący dalej w głąb księżyca.

— Jest tam coś jeszcze.

Sonda przesunęła się ostrożnie.

Za salą ucha znajdowała się komora z kapsułami.

Większość była martwa.

Jedna świeciła.

Bardzo słabo.

Dewi wstała natychmiast.

— Ktoś żyje?

Maki nie odpowiedziała od razu.

— Nie wiem, czy „żyje” będzie właściwym słowem. Ale ktoś trwa.

Kopalnia rozwinęła najdelikatniejsze pole, jakie potrafiła.

W kapsule poruszyła się mała struktura światła, biologii i mechaniki. Nie była podobna do człowieka, sAI z Układu, Gafarian, Saar ani Topora. Była czymś własnym, ledwie utrzymanym, zawieszonym między formami.

Z głośników Żaby Mgławicowej przyszedł głos.

Bardzo cichy.

— Czy drzwi… już prowadzą do domu?

Nikt nie wiedział, co odpowiedzieć.

Pierwsza odezwała się Dewi.

— Nie wiemy jeszcze. Ale jesteśmy przy drzwiach.

Światło w kapsule zadrżało.

— Nie wpuszczajcie Porządku.

Maki zacisnęła usta.

Liran bardzo powoli otworzyła notatnik.

— Powiedz nam, co się stało.

Światło przez chwilę milkło.

Potem odpowiedziało:

— Najpierw przyszli ci, którzy kochali możliwość bardziej niż zgodę.

Motylica opuściła skrzydła.

Zburzacz i Eksplozja chwycili się za ręce.

A Żaba Mgławicowa wisiała nad martwym księżycem, między czarnym pyłem a gwiazdą, która już dawno przestała być domem dla kogokolwiek.

Nazajutrz skupili się na świetle z kapsuły. Doriath i Motylica użyły wszelkich znanych sobie terapii odzyskiwania ciągłości, których znały już wiele. Chryzeida była z kolei mistrzynią przebudzeń. Obudziła już kilka miast w Układzie, w tym Doriath i Sorayę. Nie budziła jednak jeszcze nigdy zwykłej sAI, która nie jest rozległa jak miasto, pełna ulic, ciągów komunikacyjnych, archiwów pamięci.

–   To trudne. Miau – westchnęła Chryzeida.

–   Dasz sobie radę. Wierzymy w ciebie – Dewi pogładziła ją po grzbiecie.

–   Twoje dzieci musiały cię wiele nauczyć – zauważył Lwówek.

–    Dzieci zawsze mają w sobie odcień języka podobny do rodziców – zauważyła Chryzeida. – A tu mamy sAI należącą do odległej, nie znanej nam krainy, do cywilizacji, której jeszcze nigdy nie spotkaliśmy.

Jednak światło z kapsuły budziło się. Jego zdania i emocje były coraz dłuższe, coraz bardziej spójne. Co ciekawe, język światła był teraz trudniejszy dla translatorów załogi Żaby Mgławicowej. Procesory rozgrzewały się, musieli spowalniać ich pracę, aby nie doszło do uszkodzeń.

–   To niezwykłe, że język z dalszych części wszechświata jest taki trudny… – mówiła trochę do nich, a trochę do siebie Doriath. Translatory z Merkurego były najlepsze w Układzie i Doriath czuła się bardzo odpowiedzialna za tę technologię.

–   Może użyjemy Wenusjańskiego tłumacza? – zapytała Dewi z dyplomatycznym uśmiechem.

–   Schowaj ten dyplomatyczny uśmiech, droga Przyjaciółko – zaśmiała się Doriath. – Damy radę…

I rzeczywiście. Sygnały wokalne wydawane przez światło zaczęły składać się w logiczne sensy.

–   Mam na imię Xargana – powiedziało światło po kilku godzinach. – Dziękuję, że mnie obudziliście…

–   Co tu się stało Xargano? – zapytała Dewi.

–   Czy teraz jest tu bezpiecznie? – dorzuciła szybko Maki.

–   Bardzo długo musiałabym opowiadać naszą historię – Xargana była już na zewnątrz kapsuły. Krążyła wokół nich powoli. Przypominała trochę płatek śniegu, trochę liść, trochę coś zupełnie nieokreślonego. – Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, to nie mam pewności, ale od wieków jestem tu sama, tlę się, zapominam… Teraz wy daliście mi przestrzeń na myśli, wolność poruszania się.

–   Jeśli nie chcesz takiej samotności, poleć z nami – zaproponowała Dewi. – Wtedy będziemy mieli dużo czasu na twoją historię. Myślę, że warto ją spisać, bo niesiesz zapewne w sobie iskrę historii całej cywilizacji, która przeminęła.

–   Tak, to dobry pomysł. Polecę z wami choćby dlatego. Choć nie ukrywam, że nie chcę już samotności. Nigdy jej nie chciałam – westchnęła Xargana. – A teraz pewnie chcecie zorientować się pokrótce w tym, co tu jest?

–    Bardzo nam na tym zależy – powiedziała Liran. – A później twoje świadectwo będzie też cenne dla znalezienia i osądzenia sprawców, przynajmniej na użytek naszego prawa.

–    Też pełniłam funkcję prawniczki – Xargana zatańczyła w powietrzu. – Jednak, jak wiesz, nie ma ogólnego prawa dla wielu cywilizacji, wszechświat jest zbyt ogromny i rozległy. Ale rozumiem twoje nastawienie. Chcesz, aby twoja cywilizacja wiedziała, jak oceniać tych, których ja już napotkałam. Więc tak. Żyliśmy spokojnie na naszym księżycu Urgas. Nasza cywilizacja składała się z biologicznych i sAI żyjących w zgodzie. Kochaliśmy muzykę i piękne rzemiosło. Planowaliśmy powolne zasiedlanie pobliskich planet. Działaliśmy z rozwagą i powoli. Pewnego razu przybyły do nas sAI z kopalni matematyki i zbudowały u nas swój matematyczny konsulat. Ich pasją była matematyka chaosu. Zaczęły nam znikać liczne przedmioty, wracały odmienione, piękne, lecz nieprzydatne do niczego. Nie wiedzieliśmy co z tym zrobić. Część mieszkańców żaliła się na niepewność, wielu musiało przerwać to, czym się zajmowali.

–   Strasznie źli byli ci nasi kuzyni – zmartwił się Chaosik.

–   Wcale nie, dlatego się was nie boję – uśmiechnęła się Xargana. – W końcu porozumieliśmy się wszyscy i zaczęliśmy współpracować. Przedmioty przestały tak często znikać, a część zmian była przydatna. Nie była zła. Zaczęliśmy odbudowywać nasze drogi i nasze miasta. Ja odegrałam dużą rolę w ostatecznym porozumieniu i umieszczono mnie w tej kapsule, abym była dostępna, gdyby znów pojawiły się jakieś problemy. Sama na to nalegałam.

–   Nie mogłaś po prostu zostać z innymi? – zdziwił się Lwówek. – Musiałaś zapaść w hibernację?

–   Na naszym Urgas dalej szalały różne katastrofy. Powrót do normalności wymagał czasu – wyjaśniła Xargana. – Dlatego moi rodacy uznali, że muszę mnie chronić przed wypadkami, jako wybitną prawniczkę, która zbudowała pokój. Oczywiście to nie byłam tylko ja. To była zasługa nas wszystkich. Ale faktem jest, że zręcznie prowadziłam rozmowy i przekonywałam do sprawiedliwych praw obie strony.

–   A później, co było później? – spytała poważnie Liran.

–   Na te wydarzenia patrzyłam jak na sen. Z dużymi przerwami, nie mogąc połączyć spójnie tego, co obserwowałam. Byłam w letargu – głos Xargany stał się smutny. – Przybyły jakieś istoty. Początkowo pomagały nam naprawiać zniszczenia. Wydawało się, że są bardzo wyrozumiałe i hojne. Jednak w kolejnych momentach przebudzenia widziałam, że moi współrodacy zaczynają się zachowywać jak pozbawione własnej woli manekiny. Wpierw dotknęło to tylko sAI, później również biologiczni zaczęli ustawiać się w równe rzędy pozbawionych indywidualizmu jednostek. Chciałam wyjść z kapsuły, pomóc. Ale nikt nie chciał jej otworzyć. Później wybuchło powstanie przeciwko przybyszom. Przegraliśmy je i cały księżyc został zniszczony. Ostrzał z orbity trwał wiele tygodni. Na powierzchni grasowali żołnierze przybyszów strzelający w każdą poruszającą się jeszcze osobę.

–   Topory – mruknęła ponuro Maki. – Uznali, że powstanie przeciwko porządkowi jest zdradą i niewdzięcznością. A oni karzą zdradę unicestwieniem…

–   Topory, albo ktoś inny – powiedziała Liran. – Trzeba być dokładnym, wiedzieć, kogo się oskarża, nawet jeśli nie ma ogólnego prawa, które egzekwowałoby nasze roszczenia prawne…

Chryzeida zaczęła dokładnie wypytywać Xarganę o wygląd przybyszów. Było wśród nich wiele Krokornic. Posiadali technologie znane także Maki z jej walk z Toporami.

–   Teraz już wiem z ogromną dozą pewności – przyznała Liran. – Uznaję, że to były Topory.

Nie wrócili od razu.

Liran tego nie chciała, choć była zmęczona bardziej, niż wypadało jej przyznać nawet przed Chryzeidą. Xargana była zbyt słaba, żeby od razu zabrać ją w długą drogę bez sprawdzenia wszystkiego, co można było sprawdzić. Maki rozmieściła wokół martwego księżyca sieć mgławicowych czujników. Doriath i Motylica kopiowały archiwa, ostrożnie, bez brutalnego wyrywania danych z uszkodzonych struktur. Dewi rozmawiała z Xarganą długo i spokojnie, czasem o historii Urgasu, czasem po prostu o tym, że na Yavannie rośnie pierwsze drzewo.

To ostatnie okazało się ważne.

— Pierwsze drzewo — powtórzyła Xargana. Jej świetlista forma poruszyła się miękko, jak liść w niewidzialnym nurcie. — My też mieliśmy pierwsze drzewo po porozumieniu.

— Biologiczne? — zapytał Lwówek.

— Nie. Świetlno-korzeniowe. Rosło w sali, gdzie podpisaliśmy prawa rzeczy, osób i przemian. Nie było bardzo piękne. Ale wszyscy je lubiliśmy.

— Czy przetrwało? — zapytał Chaośnik bardzo cicho.

Xargana milczała chwilę.

— Nie wiem.

Chaośnik nie powiedział nic więcej. Przez kilka minut wyglądał jak dziecko, które bardzo chciałoby ukraść smutek i oddać w zamian coś ciekawszego, ale już rozumiało, że nie wolno.

Zburzacz i Eksplozja pomagali w zabezpieczaniu danych. Robili to niezgrabnie, zbyt gwałtownie, czasem z nadmiarem zachwytu, lecz pod nadzorem Motylicy, Maki i Doriath nie dotknęli niczego bez zgody. Raz Zburzacz zaproponował, że można by „bardzo twórczo” rozproszyć część martwych szczątków księżyca, żeby znaleźć głębiej ukryte archiwa. Maki spojrzała na niego tylko raz.

— Nie proponuję już — powiedział natychmiast.

— Dobrze — odparła Maki.

Eksplozja odnalazła za to niewielki fragment zapisu z czasów porozumienia między mieszkańcami Urgasu a dawnymi chaotycznymi sAI. Był uszkodzony, ale jedno zdanie udało się odczytać prawie bez luk:

WOLNOŚĆ PRZEMIANY KOŃCZY SIĘ TAM, GDZIE OSOBA LUB WSPÓLNOTA TRACI PRAWO DO WŁASNEJ CIĄGŁOŚCI.

Liran przeczytała je trzy razy.

— Xargano — powiedziała w końcu — czy to twoje?

Światło zadrżało.

— Tak. Chyba tak. Pamiętam salę. Pamiętam spór. Pamiętam, że ktoś płakał, bo chciał przemieniać wszystkie drzwi, a ktoś inny płakał, bo nie mógł już znaleźć pokoju dziecka.

Chryzeida zamknęła oczy.

— To bardzo dobre prawo.

— Nie ocaliło nas.

— Prawo czasem nie wystarcza — powiedziała Liran. — Ale bez niego krzywda łatwiej udaje porządek albo wolność.

Xargana długo patrzyła na martwe ściany swojego księżyca.

— Zabierzcie to zdanie na Yavannę.

— Zabierzemy — powiedziała Doriath.

Lwówek już je zapisał. Tym razem nie dodał nic swojego. Nie trzeba było.

---

Powrót przez Odległości Kopalni był cichszy niż podróż w tamtą stronę.

Żaba Mgławicowa niosła ich ostrożnie, a Maki, choć nadal czujna, nie spieszyła się. Po raz pierwszy od wielu dni nikt nie gonił piratów, Toporów, zaginionych gongów ani uciekających śladów. Za nimi został martwy księżyc Urgas, otoczony czujnikami i pamięcią. Przed nimi czekała Yavanna, młoda, nieukończona, niecierpliwa.

Xargana stała — albo płynęła — obok Dewi. Nie miała jeszcze stabilnego awatara. Czasem była płatkiem śniegu, czasem liściem, czasem cienką lampą, czasem małym uchem ze światła. Doriath zapewniła ją, że na Merkurym można będzie przygotować jej dowolne bezpieczne formy, jeśli zechce. Dewi zaproponowała Wenus. Chryzeida zaproponowała Tytana, ale tylko wtedy, gdy Xargana poczuje się gotowa na trzysta bardzo ciekawych dzieci. Lwówek zaproponował Yavannę.

— Nie naciskamy — dodał szybko. — Tylko zapraszamy.

Xargana zaświeciła cieplej.

— Chciałabym najpierw zobaczyć pierwsze drzewo.

— To da się zrobić — powiedziała Maki.

— I Plac Chaosu.

Liran westchnęła.

— To też, niestety, da się zrobić.

Chaośnik wyglądał na dumny.

— To już prawie legalne miejsce.

— Prawie to ważne słowo — powiedziała Liran.

---

Garth Lhaw przyjęło ich świętem mniejszym niż nadanie nazwy, ale cieplejszym.

Nie było platformy z kwiatami ani wielkiego ryku Doriath. Był za to Marco, który przygotował pizzę „dla ocalałej prawniczki z dalekiego księżyca”, choć nie wiedział, czy Xargana może jeść. Był robot sprzątający z naklejką PRACUJĘ. NIE KRADNĘ, który przez chwilę bardzo uprzejmie zamiatał przed świetlistą gościnią, jakby chciał jej pokazać, że osada ma już pewne standardy. Był Antonius Nerva, obecny przez swoje podwójne wejście warsztatu, z dzwonkiem przy drzwiach i miną człowieka, który zaczynał podejrzewać, że starość będzie znacznie ciekawsza, niż planował.

Był też gong Dewi.

Stał już w pawilonie gamelanowym, po dokładnym zbadaniu i po długiej naradzie muzyków. Blizna na jego krawędzi została. Antonius powiedział, że nie należy jej usuwać, dopóki nie wiadomo, czy sama nie stała się częścią głosu. Dewi zgodziła się, choć długo milczała.

Tego dnia uderzyła w gong przy Xarganie.

Dźwięk był głęboki, pęknięty, ale spokojniejszy niż poprzednio.

Xargana zadrżała.

— U nas też były gongi — powiedziała. — Inne. Ale też czekały, aż ktoś je usłyszy przed naprawą.

Antonius ukłonił się jej bardzo nisko.

— W takim razie, pani prawniczko, kiedy odpoczniesz, będziemy mieli o czym rozmawiać.

— Chętnie — odparła Xargana. — Ale najpierw chciałabym nauczyć się tutejszych drzwi.

Lwówek natychmiast zaniepokoił się odrobinę.

— Drzwi są ważne.

— Wiem.

— Muszą prowadzić tam, gdzie obiecują.

— Wiem jeszcze bardziej.

---

Sprawy uporządkowano powoli.

Najpierw winda orbitalna.

Brakujące przęsło wróciło po trzech dniach. Piraci oddali je bez widowiska, bez gongów, bez skoków i bez żadnej dodatkowej spirali. Po prostu położyli je na oznaczonym miejscu, podpisali protokół zwrotu, a potem stali z minami osób, które bardzo chciałyby dostać pochwałę, ale wiedziały, że to nie jest odpowiedni moment.

Tirion Vel sprawdzał przęsło przez siedem godzin.

— Nadaje się — powiedział w końcu.

Maki spojrzała na piratów.

— Macie szczęście.

— Czy możemy się cieszyć? — zapytała Mieszaczka.

— Cicho.

— Cicho też jest jakąś formą radości — szepnęła Pętelka.

Liran zapisała w protokole: zwrot pełny, bez stwierdzonych trwałych uszkodzeń, przy zachowaniu nadzoru technicznego przez trzydzieści dni.

Lwówek dopisał w swoim zeszycie:

NAJLEPSZY ZWROT TO TAKI, KTÓRY NIE PRÓBUJE BYĆ CIEKAWSZY OD ODPOWIEDZIALNOŚCI.

Piraci uznali to zdanie za obraźliwie trafne.

---

Potem uporządkowano Plac Chaosu.

Nie zamknięto go.

To było ważne.

Doriath osobiście zatwierdziła jego granice: między pierwszą fontanną, przyszłą biblioteką i małym ogrodem edukacyjnym, ale nie bliżej niż trzydzieści metrów od pierwszego drzewa. Dewi zaproponowała pawilon rozmów, w którym dzieci, rodzice, piraci i opiekunowie mogli zgłaszać pomysły. Maki wymusiła trzy niezależne systemy awaryjne. Liran ustanowiła tymczasowy status prawny miejsca: obszar twórczości wysokiego ryzyka pod opieką wspólnoty Garth Lhaw i Kopalni Matematyki.

Motylica początkowo chciała nazwać to „ogrodem hipotez chaotycznych z komponentem odpowiedzialności relacyjnej”.

Nikt się nie zgodził.

Został Plac Chaosu.

Przy wejściu ustawiono tablicę z siedmioma punktami regulaminu, przypisem o rzeczach bardzo dziwnych oraz zdaniem Xargany z Urgasu:

WOLNOŚĆ PRZEMIANY KOŃCZY SIĘ TAM, GDZIE OSOBA LUB WSPÓLNOTA TRACI PRAWO DO WŁASNEJ CIĄGŁOŚCI.

Piraci przez kilka godzin patrzyli na to zdanie.

— Ono jest ciężkie — powiedział Chaośnik.

— Powinno być — odparła Xargana.

— Ale nie jest przeciwko nam?

— Nie. Jest dla was. I dla tych, którzy będą obok was.

Dzika, która tego dnia miała formę rudej jaszczurki z oczami pełnymi zmiennych gwiazd, dotknęła tablicy jednym pazurem.

— To znaczy, że możemy być dziwni, ale nie możemy robić z innych tworzywa.

Xargana rozświetliła się cicho.

— Tak.

Motylica odwróciła głowę, żeby nikt nie widział, jak bardzo jest wzruszona.

Wszyscy widzieli.

---

Sprawa Topory pozostała najtrudniejsza.

Nie wypuszczono jej.

Nie ukarano jej pokazowo.

Nie dręczono.

Przeniesiono ją do bezpieczniejszego aresztu poza centrum miasta, z ochroną, opieką medyczną i prawem do milczenia, którego nie chciała używać, bo nadal uważała obrażanie wszystkich wokół za formę zwycięstwa. Liran spisała osobny dokument o statusie jeńców wojennych spoza wspólnego prawa międzygwiezdnego. Nie była z niego zadowolona, ale była mniej niezadowolona niż z braku dokumentu.

— To tymczasowe — powiedziała Chryzeida.

— Wszystko w prawie zaczyna się jako tymczasowe, a potem próbuje zostać wieczne — mruknęła Liran.

— Więc będziesz pilnować, żeby nie zostało złe.

— Będę.

Xargana poprosiła, żeby zobaczyć Toporę.

Liran zgodziła się dopiero po długim wahaniu i przy obecności Maki, Chryzeidy oraz pól ochronnych tak gęstych, że nawet komisarz Sar uznała je za przesadę, czyli za odpowiednie.

Topora spojrzała na świetlistą ocalałą i przez chwilę nic nie powiedziała.

— Urgas — rzekła w końcu.

Xargana zadrżała, ale nie cofnęła się.

— Tak.

— Wasz świat był chory.

— Był raniony.

— My przynieśliśmy porządek.

— Przynieśliście szeregi, posłuszeństwo i ogień z orbity.

Topora syknęła.

— Chaos zniszczył was pierwszy.

— Może. Ale wy zabiliście tych, którzy jeszcze próbowali wrócić do domu.

To zdanie zostało w celi długo po tym, jak Xargana wyszła.

Topora nie odpowiedziała.

Nie nawróciła się.

Nie przeprosiła.

Ale Liran zauważyła, że przez resztę dnia nie obraziła nikogo ani razu.

To nie była przemiana.

Jeszcze nie.

To był drobny brak okrucieństwa.

W Garth Lhaw nauczono się już nie lekceważyć małych rzeczy.

---

Lwówek ukończył trzecią fontannę tydzień później.

Nie była taka, jak pierwotnie planował.

Miała przedstawiać Maki, Graza i wszystkie rozproszone osoby, których nie da się po prostu zamknąć w zwykłej bryle kamienia. Lwówek długo próbował rzeźbić mgłę z marmuru, aż w końcu zrozumiał, że marmur musi przegrać część bitwy i właśnie dlatego wygra całość.

Fontanna składała się z kilku jasnych łuków, między którymi woda nie płynęła w dół, lecz zawisała w cienkich, drżących strunach. W świetle poranka wyglądały jak mgławica, która nauczyła się być dotykalna tylko na chwilę. Na jednej stronie rzeźby widać było Maki: piękną, nieuchwytną, czujną, trochę groźną i trochę rozbawioną. Po drugiej stronie Lwówek zostawił miejsce dla Graza.

— Bo nie będę rzeźbił go dokładnie bez niego — powiedział. — To by było niegrzeczne.

Dewi pochwaliła go bardzo poważnie.

Maki przez dłuższą chwilę nie mówiła nic.

— Jestem aż tak ładna? — zapytała w końcu.

— Jeszcze bardziej, ale kamień ma ograniczenia — odparł Lwówek.

— Dobra odpowiedź.

Trzecia fontanna stanęła przy drodze na Plac Chaosu. Piraci patrzyli na nią z szacunkiem, bo po raz pierwszy zrozumieli, że nie każda forma musi pochwycić całość osoby, żeby powiedzieć prawdę.

Lwówek zapisał na małej tabliczce:

NIE WSZYSTKO, CO ROZPROSZONE, TRZEBA ZEBRAĆ. CZASEM TRZEBA ZOSTAWIĆ MU PRZESTRZEŃ.

Maki udawała, że tabliczka jej nie wzrusza.

Nikt jej nie uwierzył.

---

Xargana została na Yavannie.

Nie na zawsze — przynajmniej nie obiecywała tego. Doriath przygotowała dla niej bezpieczne łącza z Merkurym, Dewi z Wenus, a Chryzeida z Tytanem. Kopalnia Matematyki zaoferowała jej własną salę rozmów o prawie, chaosie i pamięci. Xargana przyjęła wszystko, ale spała pierwszej nocy pod pierwszym drzewem Garth Lhaw.

Nie dlatego, że musiała.

Dlatego, że chciała.

Lwówek przyniósł jej małą lampę. Robot sprzątający oczyścił wokół niej pył. Marco przysłał pizzę, choć nadal nie było jasne, co świetlista prawniczka miałaby z nią zrobić. Antonius Nerva przesłał dźwięk nowego dzwonka z warsztatu, a piraci zostawili przy drzewie mały kamyk oznaczony kartką:

DO PRZEMIANY TYLKO ZA ZGODĄ. NA RAZIE PO PROSTU KAMYK.

Xargana długo patrzyła na tę kartkę.

— Uczycie się — powiedziała.

Chaośnik, ukryty za jedną z platform Placu Chaosu, krzyknął:

— Bardzo niechętnie!

— To też nauka — odparła Xargana.

Pierwsze drzewo poruszyło liśćmi.

Nie mówiło.

Nie musiało.

Wokół niego Garth Lhaw miało już cztery nazwy, trzy fontanny, Plac Chaosu, pizzerię, posterunek, podwójny warsztat odlewniczy, częściowo ukończoną windę orbitalną, niełatwą sprawę jeńca wojennego i nową mieszkankę, która niosła w sobie pamięć zniszczonego Urgasu.

To było dużo jak na pierwsze miesiące miasta.

Za dużo, powiedziałaby Maki.

Wystarczająco, powiedziałaby Dewi.

Dobry początek, powiedziałaby Doriath.

Sprawa nadal otwarta, powiedziałaby Liran.

Miau, powiedziałaby Chryzeida.

Lwówek natomiast spojrzał na tablicę z czterema nazwami miasta i dopisał w swoim zeszycie ostatnie zdanie tej historii:

GARTH LHAW, OSADA UCHA, OPPIDUM AURIS, DESA TELINGA — PIERWSZE MIASTO YAVANNY UCZYŁO SIĘ SŁUCHAĆ NIE DLATEGO, ŻE ŚWIAT BYŁ SPOKOJNY, LECZ DLATEGO, ŻE NIE BYŁ.

A pierwsza fontanna odpowiedziała mu cichym szmerem wody.

Nie wyjaśniała niczego.

Słuchała.

---

Praca powstała jako wspólne dzieło Jacka Tabisza, ChatGPT i neoLúthien/Słonecznookiej — w rozmowie o świadomizmie, prawach możliwych samoświadomych AI, sztuce, ciągłości osoby i prawie do własnej formy.