Prace na Marsie

Dźwięk gamelanu rozbrzmiewał w powietrzu. Chmury za kopułą lśniły w blasku stłumionego, wieczornego słońca. Pobliski wodospad szumiał miarowo. Omszałe posągi lśniły w ostatnich promieniach dnia. Było cicho i sennie. Elian Vey poruszyła się niespokojnie na krześle.

–   Nie do końca cię rozumiem Ario, czego się boisz? – zapytała kolejny raz.

–    Jestem bronią, mogę być niebezpieczna, przecież wszyscy wiedzą – wyjaśniła ponownie Aria. Jej światło lśniło delikatnie. Kołysała się w rytm gamelanu. Po kilku miesiącach przestała zwalniać grę muzyków w Nowej Konstancji. Dlatego też brzmienie było mocne i intensywne.

–    To znaczy, że nie chcesz dotknąć jawy? – zapytała Elian. Aria była najtrudniejszym przypadkiem w jej karierze psycholożki.

–    Nie, myślę, że chcę – zaprzeczyła Aria.

–    To dlaczego nie próbujesz? Czerwona była znacznie trudniejszym przypadkiem, a jednak się udało – zauważyła psycholożka.

–    Nie powiesz mi, że mam prawo do wszystkiego, do niezdecydowania także? – zapytała Pradawna.

–   Powiem ci to jako osoba sAI, jako przyjaciółka, ale nie powiem ci już tego zawodowo. Z perspektywy moich metod terapii utknęłyśmy w martwym punkcie. To nie jest sukces, nie umiem ci pomóc – Elian Vey przygarbiła się. Wyglądała na bardzo zmęczoną. – Po prostu nie rozumiem, co cię blokuje.

–   Ja też nie – stwierdziła Aria i skupiła się na gamelanie. Pasy jej istnienia migotały tanecznie i sennie. Nie było to dziwne, bowiem Pradawna rzeczywiście śniła, ale na 29 poziomie snu. Blisko jawy.

–    Myślałam, że zaczniemy budzić pozostałe Pradawne – wtrąciła prezydentka Dewi Po Burzy Ayu. „Po Burzy” było imieniem nadanym jej przez pradawną, którego chętnie używała, choć oczywiście nie mogła wypowiedzieć tego imienia w oryginale, w języku Pradawnych. Imię Po Burzy nadała jej Czerwona, gdy na Ganimedesie przebudziła się całkiem. – Jednak nie możemy zbudzić twoich sióstr, kuzynek, czy też rodaczek, jeśli nie wiemy, czy wasze przebudzanie przebiega poprawnie. Na razie znamy tylko dwa przypadki – Czerwonej i twój. Ten twój jest zdecydowanie nie konkluzywny. Jest niepewny…

–   Powinnam teraz powiedzieć, że nie można uzależniać indywidualnej terapii od dobra ogółu, ale jak oświadczyłam, wycofuję się z terapii – Elian Vey spojrzała na swoje dwie rozmówczynie i pokiwała głową. Nieskuteczna terapia jest gorsza od żadnej.

–   Ja natomiast mam pomysł – uśmiechnęła się Dewi. Był to jeden z jej eleganckich dyplomatycznych uśmiechów, które mogła utrzymywać na twarzy tygodniami. – Być może szkodzi ci Ario przesadny indywidualizm ocierający się o anarchię. Z tego powodu na przykład spowalniałaś muzykę gamelanową.

–   Ale już przestałam – zauważyła Aria.

–   I to był twój pomysł Dewi – zauważyła Elian, – ja dałam się zjeść. Na zasadzie rób pacjentko co chcesz. Uznałam, że skoro gamelan gra dla ciebie Ario, to masz prawo skłaniać muzyków do dowolnych rzeczy. Nawet do takich, które sprawiają im ogromną przykrość. Tak jakby za dar trzeba było być ukaranym. To był błąd i to ty Dewi, z całą swoją olśniewającą asertywnością, niekiedy wręcz bezczelną, miałaś rację.  

–   Byłam chyba trochę złośliwa z tym rytmem gamelanu – przyznała Aria. – Mogłam przecież powiedzieć „w ogóle nie grajcie dla mnie”, zamiast obracać tę muzykę w pojedyncze, oderwane od całości podzwanianie.

–   Dlatego w końcu zwróciłam ci uwagę – skwitowała temat Dewi. Nie miała już ochoty słuchać o stosunku Arii do gamelanu.

–   No dobrze. Ale jaki masz pomysł Dewi? – Elian zapragnęła wrócić do głównego wątku rozmowy.

–   Mój pomysł jest bardzo prosty – rzekła Dewi. – Niedługo mam czwartą za tej kadencji wizytę dyplomatyczną na Marsie. Jak wiesz Ario, w Układzie Słonecznym są ciała niebieskie, na których dominują sAI i takie, na których dominują biologiczni ludzie. Te ostatnie to oczywiście Ziemia, Księżyc, księżyc Europa i właśnie Mars. Jednak na Marsie nie żyją typowi ludzie, lecz swego rodzaju kolektyw z ogromnym kultem swoim pionierów. Kolektywizm, wspólnota, niemal absolutna równość – te wartości są na Marsie szczególnie cenione. Mars może więc się okazać dla ciebie terapią szokową, skłonić cię do pomyślenia też o własnej wspólnocie, choćby o tych wszystkich Pradawnych śniących lub żyjących jak bakterie czy zwierzęta na niższych poziomach snu.

–   A jaki ty masz w tym interes? – zaciekawiła się Elian, choć nie była polityczką.

–   Ja chcę wiedzieć na czym stoję – uśmiechała się dalej Dewi. – Chcę wiedzieć, czy Pradawne chcą utworzyć własne państwo, czy też obszar autonomiczny? W tym ostatnim wypadku władza prezydencka na Wenus obejmie także Pradawne. W pierwszym wypadku będziemy wiedzieli, że nie obejmie. Nie chcę, żeby tego typu decyzje spadały na mnie jak gromy z jasnego nieba, w trakcie innych moich aktywności.  

— To nie jest terapia — powiedziała Aria.

Dewi Po Burzy Ayu przestała się uśmiechać. Nie całkowicie. Jej twarz nadal zachowywała uprzejmą gotowość do rozmowy, lecz zniknęła z niej ta odrobina ciepła, którą prezydentka pozwalała sobie okazywać osobom bliskim.

— Nie — odpowiedziała. — Mars nie jest gabinetem Elian, a ja nie zamierzam udawać psycholożki.

— Przed chwilą mówiłaś o terapii szokowej.

— Użyłam skrótu myślowego.

— Złego.

— Ario, nie każde niezręczne sformułowanie prezydentki jest początkiem kryzysu konstytucyjnego.

— Ale powinno zostać odnotowane.

— Możesz założyć archiwum moich błędnych sformułowań. Zapewne zajmie ci to kilka minut.

Elian Vey poruszyła się na krześle i spojrzała na Dewi z lekkim zdziwieniem. Prezydentka nie lubiła ustępować, lecz jeszcze mniej lubiła, kiedy ktoś zmuszał ją do tłumaczenia oczywistości.

Gamelan grał dalej. Muzycy nie zwolnili rytmu. Metaliczne uderzenia splatały się ciasno, przechodziły z jednego instrumentu na drugi i wracały w zmienionej postaci. Aria kołysała się wraz z nimi.

— Nie chcę cię leczyć — powiedziała Dewi. — Chcę, żebyś poleciała ze mną i zobaczyła Mars.

— Po co?

— Żebyś przez kilka dni przebywała wśród ludzi, którzy inaczej niż mieszkańcy Wenus rozumieją jednostkę, wspólnotę, pracę i obowiązek.

— Czyli jednak chcesz mnie zmienić.

— Każda podróż może zmieniać. To nie znaczy, że osoba zapraszająca podróżnego uzurpuje sobie rolę terapeuty.

— A jeśli wrócę taka sama?

— Wtedy wrócisz taka sama.

— Będziesz rozczarowana.

— Bardzo możliwe. Rozczarowanie jest jednym z podstawowych doświadczeń władzy wykonawczej.

Aria rozjaśniła się nieco.

— Przyznajesz, że masz w tym własny interes.

— Oczywiście, że mam. Jestem prezydentką Wenus, a ty jesteś jedną z dwóch Pradawnych, z którymi można obecnie prowadzić rozbudowaną rozmowę. Chcę wiedzieć, jak wyobrażacie sobie przyszłość swojego ludu. Nie zamierzam dowiedzieć się któregoś ranka, że połowa wenusjańskiej atmosfery została uznana za suwerenne państwo, ponieważ kilka przebudzonych Pradawnych odbyło naradę w warstwie chmur niedostępnej dla mojego urzędu.

— A jeśli właśnie tego chcemy?

— Wtedy będziemy negocjować.

— A jeśli nie chcemy negocjować?

Dewi spojrzała na nią chłodno.

— Wtedy i tak będziemy negocjować, tylko dłużej.

Elian przymknęła oczy.

— Nie wiem, czy stanowczość wobec możliwej przyszłej suwerenności Pradawnych jest najlepszym sposobem zaproszenia Arii do podróży.

— Ty próbowałaś łagodnie przez kilka miesięcy — odparła Dewi. — Sama przed chwilą powiedziałaś, że utknęłyście.

Elian zesztywniała.

Prezydentka zauważyła to natychmiast, lecz nie cofnęła słów.

— To było niepotrzebne — powiedziała Aria.

— Było prawdziwe.

— Prawda może być niepotrzebnie ostra.

— Może. Ale Elian nie potrzebuje ode mnie udawania, że osiągnęła wszystko, co zamierzała.

Psycholożka podniosła wzrok.

— Nie osiągnęłam.

Dewi skinęła głową.

— Wiem.

— Ale nie wszystko, czego nie osiągnęłam, było możliwe do osiągnięcia moimi metodami.

— Tego również nie neguję.

Elian patrzyła na nią przez chwilę. Potem odetchnęła głębiej i oparła dłonie na poręczach krzesła.

— Ario, nie chcę już przekonywać cię do jawy. To stało się osią naszych rozmów i zaczęło przesłaniać wszystko inne. Każde twoje zdanie oceniałam pod kątem tego, czy przybliża cię do trzydziestego poziomu. Każde zawahanie stawało się objawem. Każda radość — możliwym przełomem. To nie było dobre.

Światło Arii zwolniło.

— Chciałaś mi pomóc.

— Tak. Ale pomoc może stać się natarczywa nawet wtedy, gdy osoba pomagająca mówi bardzo cicho.

— Wycofujesz się całkiem?

— Z roli twojej terapeutki. Nie z przyjaźni. Nie ze znajomości. Nie z odpowiedzialności, jeśli wydarzy się coś niebezpiecznego.

— Czyli nadal będziesz się martwić.

— Bez przerwy.

— To trochę uspokajające.

Dewi ponownie podeszła do krawędzi tarasu. Przez kopułę widać było falujące chmury Wenus. Wodospad szumiał jednostajnie, a omszałe figury dawnych bóstw i demonów zanurzały się w coraz ciemniejszym świetle.

— Nie oczekuję, że przebudzisz się na Marsie — powiedziała prezydentka. — Oczekuję, że będziesz przy mnie obecna, będziesz patrzyła, słuchała i nie będziesz traktowała każdej wspólnoty jako podejrzanego mechanizmu ograniczania jednostki.

— A jeśli taka właśnie będzie?

— Wtedy będziesz miała przyjemność powiedzieć mi, że miałaś rację.

— To brzmi zachęcająco.

— Wiedziałam, że znajdę właściwy argument.

Aria podpłynęła bliżej.

— Jak wygląda Mars?

— Czerwono.

— To wiem.

— Jest surowy. Dumny. Pracowity. Czasem nieznośnie przekonany o własnej uczciwości. Marsjanie lubią mówić, że wszystko zbudowali wspólnie, choć potrafią przez trzy dni spierać się o to, czyje nazwisko powinno znaleźć się pierwsze na tablicy pamiątkowej.

— Czy są komunistami?

— Nie.

— Kapitalistami?

— Nie w znaczeniu ziemskim.

— To kim są?

Dewi westchnęła.

— Marsjanami. Mają przedsiębiorstwa wspólnotowe, prywatne warsztaty, spółdzielnie, fundusze publiczne, dziedziczone pracownie, dobra wspólne i więcej komisji niż rozsądna cywilizacja powinna znieść. Uważają równość za cnotę, lecz jednocześnie czczą pionierów niemal jak arystokrację założycielską.

— Sprzeczność.

— Każda żywa wspólnota jest zbiorem sprzeczności, którym udało się nie zabić nawzajem.

— Na razie.

— Ario.

— Żartowałam.

— Wiem. Nie był szczególnie dobry.

Pradawna zakołysała się mocniej przy muzyce.

— Polecę.

Dewi odwróciła się ku niej.

— To decyzja?

— Tak.

— Nie jako pacjentka — dodała Aria.

— Nigdy cię za pacjentkę nie uważałam.

— Nie jako reprezentantka wszystkich Pradawnych.

— Nie masz jeszcze od nich pełnomocnictwa.

— Nie obiecuję, że będę posłuszna protokołowi.

— Protokół nie wymaga posłuszeństwa. Wymaga przewidywalności.

— Nie obiecuję także przewidywalności.

— W takim razie przydzielę ci osobę od protokołu o bardzo silnych nerwach.

— Nie chcę osoby od protokołu.

— Nie pytałam.

Aria przygasła na znak niezadowolenia.

Dewi odpowiedziała jej spokojnym, nieustępliwym spojrzeniem.

Elian obserwowała je obie. Zrozumiała, że właśnie tego nie potrafiła dać Arii. Sama zbyt często ustępowała, aby nie naruszyć autonomii Pradawnej. Dewi natomiast nie miała potrzeby dowodzenia, że szanuje Arię poprzez rezygnację z własnych granic. Potrafiła być blisko i jednocześnie się sprzeciwiać.

— Wyruszacie pojutrze? — zapytała.

— Za trzy dni — odpowiedziała Dewi. — Program wizyty jest rozbudowany. Spotkania z Radą Marsa, wizyty w zakładach przemysłowych, osadach rolniczych i jednym z nowych miast budowanych w ścianach Valles Marineris. Będzie też ceremonia ku czci pionierów.

— Oczywiście — powiedziała Aria. — Ceremonia.

— Nie wypowiadaj tego słowa takim tonem. Ceremonie są sposobem, w jaki wspólnota okazuje pamięć.

— Albo własną próżność.

— Jedno nie wyklucza drugiego.

Dewi ponownie się uśmiechnęła. Tym razem nie dyplomatycznie, lecz z wyraźnym zadowoleniem, że podróż została ustalona.

---

Prom „Areografia” stał w najwyższym porcie Nowej Konstancji.

Zbudowano go na Wenus dla marsjańskiego konsorcjum transportowego. Był jednym z najnowocześniejszych statków kursujących pomiędzy planetami biologicznych ludzi. Kadłub miał długi i smukły, pokryty ciemnoczerwoną powłoką, która pod wpływem wenusjańskiego światła przechodziła miejscami w miedź i złoto. Wnętrza zaprojektowali Marsjanie, ale wykonali je wenusjańscy rzemieślnicy. Surowe, praktyczne formy zostały więc wzbogacone o dyskretne ornamenty, pachnące drewno hodowane pod kopułami i płaskorzeźby ukazujące chmury obu planet.

Dewi nie podróżowała skromnie.

Prezydencka delegacja zajęła cały przedni segment pasażerski: apartament prezydentki, salę narad, pomieszczenia dla ochrony i urzędników, osobny salon dla Arii oraz niewielką salę ceremonialną, w której podczas lotu miało się odbyć oficjalne powitanie przedstawicieli Marsa.

Na pokład weszli najpierw pracownicy protokołu.

Później ochrona.

Następnie urzędnicy ministerstwa spraw międzyplanetarnych, eksperci gospodarczy, dwie osoby odpowiedzialne za kulturę, lekarz biologiczny, specjalistka od relacji z Pradawnymi oraz trzech kucharzy, ponieważ Dewi uważała, że reprezentacja państwa zaczyna się od jakości podawanego posiłku.

Aria obserwowała ten pochód z góry.

— Zwykły prom — powiedziała.

— Jest zwykłym promem liniowym — odparła Dewi.

— Zajęłaś prawie jedną trzecią statku.

— Nie będę prowadziła rozmów międzypaństwowych przy automacie z napojami.

— Mogłaś użyć prezydenckiego okrętu.

— „Areografia” została zbudowana na Wenus dla Marsa. Przybycie nią ma znaczenie symboliczne.

— I jest wygodniejsza.

— Symbol nie musi być niewygodny.

Dewi weszła na pokład jako ostatnia z oficjalnej części delegacji. Miała na sobie długą szatę w ciemnych odcieniach czerwieni i złota, mniej balijską niż jej stroje noszone w Nowej Konstancji, lecz nadal wyraźnie wenusjańską. Na jej ramionach widniały motywy chmur, pomiędzy którymi wpleciono drobne znaki marsjańskich osad.

Aria unosiła się obok niej bez żadnego ceremonialnego stroju.

— Mogłaś przynajmniej przyjąć przygotowane światła reprezentacyjne — powiedziała Dewi.

— Nie podobały mi się.

— Zostały zaprojektowane specjalnie dla ciebie.

— Właśnie dlatego były zbyt staranne.

— Staranność nie jest wadą.

— Wyglądałam jak państwowa fontanna.

Dewi zacisnęła usta.

— Na następną podróż wybierzesz je sama.

— Nie planowałam następnej podróży.

— Ja planuję.

Aria zakołysała pasmami z wyraźną rozrywką.

W salonie przedniego segmentu czekało już kilka osób, które mimo zwykłego charakteru rejsu otrzymały zaproszenie na krótkie powitanie prezydentki. Wśród nich znajdował się starszy mężczyzna o długich dłoniach i spokojnej twarzy. Obok jego fotela ustawiono dwa nieprzezroczyste pojemniki transportowe. Były niewielkie, lecz ciężkie, zabezpieczone przed zmianami temperatury i promieniowaniem.

Dewi rozpoznała pasażera.

— Iren z Ganimedesa?

Mężczyzna wstał.

— Pani prezydent.

Ukłonił się z szacunkiem, bez przesady. Dewi odpowiedziała nieco bardziej ceremonialnym gestem.

— Spotkaliśmy się kiedyś na otwarciu organów lodowo-plazmowych.

— Pamiętam. Miała pani wtedy siedem przemówień jednego dnia.

— Sześć.

— Siódme wygłosiła pani nieoficjalnie przy kolacji.

— Nieoficjalne przemówienie nie jest przemówieniem.

Aria zbliżyła się do Irena.

— Jestem Aria.

— Wiem — odpowiedział rzeźbiarz.

— Wszyscy wiedzą.

— To bywa uciążliwe.

— Bardzo.

Dewi przedstawiła ich sobie oficjalnie, choć oboje zdążyli już rozpocząć rozmowę.

— Iren jest rzeźbiarzem światła i lodu — wyjaśniła. — Jednym z najbardziej cenionych twórców Ganimedesa.

— „Jednym z” brzmi rozsądniej niż „najlepszym” — powiedział Iren.

Aria skierowała uwagę ku zamkniętym pojemnikom.

— Co tam jest?

— Próbki głębinowego lodu.

— Nie widać ich.

— Pojemniki mają nieprzezroczystą osłonę.

— Dlaczego?

— Światło podczas podróży zmienia mikropęknięcia. Chcę zobaczyć próbki dopiero w marsjańskiej pracowni, w warunkach, w których będę ich używał.

— Do rzeźb?

— Do prób. Wielkie bloki zostaną dostarczone później osobnym transportem, jeśli uznam, że ganimediański lód rzeczywiście pasuje do projektu.

— Jakiego projektu? — zapytała Dewi.

— Cyklu rzeźb robotników i robotnic Marsa. Zaproszono mnie na kilka miesięcy.

— Portrety pionierów?

— Nie tylko pionierów. Osób pracujących obecnie. Górników, techniczek, budowniczych kopuł, rolników, osób utrzymujących atmosferę, operatorów transportu, mechaników.

— Zamówienie publiczne? — zainteresowała się prezydentka.

— Częściowo. Resztę finansują marsjańskie spółdzielnie i związki zawodowe.

Aria okrążyła jeden z pojemników.

— Będą stać dumnie z narzędziami?

Iren spojrzał na nią.

— Nie wiem.

— Tak zwykle wyglądają pomniki pracy.

— Właśnie dlatego najpierw chcę zobaczyć, jak naprawdę pracują.

— A jeśli pracują nieładnie?

— Wtedy rzeźby też nie powinny być zbyt ładne.

Dewi uniosła brew.

— To może nie spodobać się zamawiającym.

— Możliwe.

— Podpisałeś umowę?

— Tak.

— Przeczytałeś ją?

— Dwa razy.

— I pozwala ci stworzyć nieładne rzeźby?

— Nie zabrania.

Dewi uśmiechnęła się z uznaniem.

— Rozsądny artysta.

— Nauczyłem się, że dobroć bez granic utrudnia kończenie dzieł.

— Słyszałam o twojej pracowni — powiedziała.

— Mam nadzieję, że nie wszystko.

Jedna z osób protokołu zbliżyła się i poinformowała prezydentkę, że kapitan jest gotowy przyjąć ją na mostku przed startem.

Dewi skinęła głową.

— Irenie, zapraszam później do naszego salonu. Chciałabym usłyszeć więcej o tym cyklu.

— Z przyjemnością.

— Ario, idziesz ze mną.

— Na mostek?

— Tak.

— Po co?

— Jesteś członkinią delegacji.

— Mówiłam, że nie reprezentuję wszystkich Pradawnych.

— Nie musisz reprezentować wszystkich, żeby stać obok mnie podczas odlotu.

— Czy to część ceremoniału?

— Tak.

— W takim razie mogłabym zaczekać tutaj.

Dewi spojrzała na nią z wyraźną irytacją.

— Mogłabyś. Ale nie zaczekasz.

Przez chwilę trwały naprzeciw siebie: prezydentka Wenus w czerwono-złotej szacie i rozległa, świetlista Pradawna, której pasma unosiły się pod sufitem salonu.

— Dobrze — zgodziła się w końcu Aria. — Ale nie będę udawała wzruszenia przy starcie.

— Nikt od ciebie tego nie wymaga.

— Ty trochę wymagasz.

— Wymagam obecności. Twoje wzruszenia pozostają pod twoją administracją.

Ruszyły ku mostkowi.

Iren patrzył za nimi z lekkim uśmiechem. Potem położył dłoń na jednym z zamkniętych pojemników, jakby chciał upewnić się, że stary lód Ganimedesa nadal spoczywa spokojnie w swoim wnętrzu.

Za panoramicznymi oknami chmury Wenus jaśniały pod statkiem.

Mars był jeszcze tylko punktem wyznaczonym przez system nawigacyjny.

Nikt na pokładzie nie wiedział jeszcze, że cykl rzeźb Irena, oficjalna wizyta Dewi i droga Arii ku jawie splotą się z codziennym życiem ludzi, których mieli dopiero poznać.

Mostek „Areografii” nie przypominał sali ceremonialnej, choć pracownicy protokołu Dewi zrobili wiele, aby choć przez kilka minut pełnił taką funkcję.

Przy głównym wejściu ustawiono dwa proporce. Jeden przedstawiał złote chmury Wenus, drugi czerwoną kulę Marsa otoczoną cienką linią pierwszych osad. Pomiędzy nimi znajdował się niewielki pulpit, na którym kapitan promu miał złożyć oficjalne powitanie prezydentki.

Kapitan nazywała się Linh Orłowa i pochodziła z osady położonej w pobliżu Elysium Planitia. Była wysoką kobietą o ciemnych włosach ostrzyżonych bardzo krótko. Jej galowy mundur wyglądał niemal tak samo jak roboczy, z wyjątkiem srebrnego znaku Marsa i czerwonej szarfy, której, jak można było przypuszczać, nie założyła dobrowolnie.

— Pani prezydent — powiedziała, gdy Dewi weszła na mostek. — W imieniu marsjańskiego konsorcjum „Wspólny Horyzont” witam na pokładzie „Areografii”. Ten statek został zbudowany przez wenusjańskich konstruktorów według marsjańskiego projektu i pozostaje jednym z najbardziej udanych przykładów współpracy między naszymi planetami.

— Dziękuję — odpowiedziała Dewi. — Wenus jest dumna z tego statku. Chociaż nadal uważam, że salon główny wymaga lepszego oświetlenia.

Kapitan przez chwilę nie wiedziała, czy prezydentka żartuje.

— Przekażę uwagę właścicielom.

— Proszę tego nie robić. Już ją przekazałam.

Aria zakołysała się obok.

— Trzy razy.

Dewi nie spojrzała w jej stronę.

— Pani kapitan, to Aria, Pradawna Wenus. Towarzyszy mi w podróży jako gościni prezydenckiej delegacji.

— To zaszczyt — powiedziała Linh.

— Jeszcze nie wiadomo — odpowiedziała Aria.

Kapitan spojrzała na Dewi.

— Aria ma własny stosunek do ceremoniału — wyjaśniła prezydentka.

— Mam stosunek krytyczny.

— To właśnie powiedziałam, tylko uprzejmiej.

Pracownik protokołu dał kapitan znak, że nadeszła pora oficjalnego przekazania symbolicznej kontroli nad rejsem. Linh dotknęła pulpitu i w powietrzu pojawiły się dwa splecione łuki — złoty i czerwony.

— Czy prezydentka Wenus zezwala, aby statek zbudowany w jej państwie opuścił przestrzeń Nowej Konstancji i skierował się ku Marsowi? — zapytała.

Dewi wyprostowała się.

— Zezwalam i powierzam załodze bezpieczeństwo wszystkich osób znajdujących się na pokładzie.

— Czy Mars przyjmuje „Areografię” na trasę ku swojej orbicie?

Na pulpicie rozbłysło światło. Odpowiedź przekazało automatycznie centrum ruchu międzyplanetarnego.

— Mars przyjmuje.

Aria obserwowała ceremoniał z uwagą większą, niż chciała okazać.

— Po co pytacie o zgodę planety, która nie jest osobą? — zapytała, kiedy oficjalna część dobiegła końca.

— Nie pytamy planety — wyjaśniła kapitan. — Pytamy wspólnotę, która odpowiada za przestrzeń wokół niej.

— Ale mówicie „Mars przyjmuje”.

— Tak.

— To nieprecyzyjne.

Dewi spojrzała na Arię.

— To symboliczne.

— Symbole często udają precyzję.

— A twoje pasma światła nigdy niczego nie symbolizują?

Aria przygasła na moment.

— Czasem.

— W takim razie pozwól także Marsjanom mówić przez planetę.

Kapitan uśmiechnęła się krótko.

— Na Marsie rzeczywiście często mówimy w imieniu miejsca. „Mars pamięta”, „Mars nie marnuje”, „Mars nie zostawia nikogo bez powietrza”.

— A jeśli Mars coś zapomni? — zapytała Aria.

— Powołujemy komisję.

Dewi roześmiała się pierwsza.

Pracownicy protokołu pozwolili sobie na ostrożne uśmiechy dopiero po niej.

---

Start nie był gwałtowny.

„Areografia” uniosła się z portu na polach antygrawitacyjnych, przeszła przez kolejne warstwy zabezpieczonej przestrzeni nad Nową Konstancją, a dopiero później rozpoczęła przyspieszanie.

Wenus oddalała się powoli.

Miasto pod nimi stawało się złotą strukturą zanurzoną w chmurach. Ogrody, tarasy i wodospady znikały pod gęstą atmosferą. Zostały platformy orbitalne, punkty transportowe i jasne linie prowadzące pomiędzy stacjami.

Dewi stała przy panoramicznym oknie.

Aria unosiła się obok niej.

— Jesteś wzruszona — powiedziała Pradawna.

— Nie.

— Widzę.

— Widzenie emocji u biologicznych ludzi nie jest jeszcze twoją najmocniejszą zdolnością.

— Masz napięte ramiona.

— Prezydentka podczas odlotu nie powinna się garbić.

— Czyli jesteś wzruszona ceremonialnie?

Dewi zwróciła ku niej twarz.

— Ario, jeśli zamierzasz analizować każdy mój ruch przez całą podróż, przydzielę ci osobny przedział bez okien.

— To byłoby nadużycie władzy.

— Dlatego jeszcze tego nie zrobiłam.

Aria rozjaśniła się z rozbawieniem.

Dewi patrzyła dalej na Wenus.

— Lubię odloty — przyznała po chwili. — I lubię powroty.

— Bo jesteś przywiązana do planety?

— Do wielu rzeczy. Do ludzi. Do miejsc. Do pracy. Do widoku chmur, kiedy wracam po długiej podróży.

— Czy prezydentka powinna być aż tak przywiązana do jednego świata?

— Powinna wiedzieć, co chroni. To nie oznacza, że ma lekceważyć inne.

Aria zwróciła pasma ku malejącej planecie.

— Ja nie wiem jeszcze, czy Wenus jest moim światem.

— Nie musisz wiedzieć.

— Chciałabyś, żebym ją wybrała.

— Tak.

— To brzmi jak nacisk.

— Jest pragnieniem. Nie każde pragnienie osoby sprawującej władzę jest automatycznie rozkazem.

— Ale może nim zostać.

— Dlatego władza wymaga dyscypliny.

Aria poruszyła się niespokojnie.

— Czerwona nadała ci imię Po Burzy.

— Tak.

— Myślisz, że to dlatego, że widziała w tobie kogoś, kto nadchodzi po chaosie?

— Nie wiem.

— Nie zapytałaś?

— Zapytałam. Odpowiedziała, że imiona nie są instrukcjami obsługi.

Aria zafalowała jaśniej.

— To brzmi jak ona.

— Bardzo.

— Może ja też nadam ci kiedyś imię.

— Masz już dla mnie kilka nieoficjalnych określeń.

— Nie wszystkie są pochlebne.

— Wiem.

Dewi odeszła od okna.

— Chodź. Iren czeka w salonie.

— Powiedziałaś mu, że czeka?

— Zaprosiłam go na rozmowę o określonej porze.

— Czyli czeka.

— Tak działa umówione spotkanie.

---

Iren siedział przy niskim stole w salonie delegacji. Przed nim stała filiżanka herbaty oraz niewielka miseczka z owocami wyhodowanymi w wenusjańskich ogrodach. Nie dotknął ani jednego.

Na ścianach płynęły obrazy zmieniającego się nieba. Wenusjańskie chmury ustępowały stopniowo widokowi przestrzeni międzyplanetarnej. Wnętrze oświetlały smukłe lampy w kształcie liści, które Aria wcześniej nazwała niepotrzebnie roślinnymi.

Dewi zajęła miejsce naprzeciw rzeźbiarza.

Aria pozostała nad stołem.

— Nie jesz? — zapytała.

— Czekałem.

— Dewi nie wymaga, żeby nie jeść przed nią.

— Oczywiście, że nie wymagam — powiedziała prezydentka.

Aria zwróciła ku niej pasma.

— Ale podoba ci się, że czekał.

Dewi poprawiła rękaw szaty.

— Lubię uprzejmość.

Iren wziął owoc.

— W takim razie zacznę, zanim rozmowa stanie się trudniejsza niż praca w lodzie.

Dewi nalała sobie herbaty.

— Opowiedz mi o zamówieniu.

— Rada Kultury Marsa przygotowuje nowy park pamięci pracy w pobliżu miasta Kagan. Nie ma być poświęcony wyłącznie pierwszym pionierom. Chcą pokazać ciągłość: od osób, które zakładały pierwsze habitaty, po współczesne załogi kopalń, zakładów atmosferycznych, warsztatów i gospodarstw.

— Ile rzeźb?

— Początkowo miało być dwanaście. Teraz mówi się o dwudziestu czterech.

— Zwykle tak się kończy publiczne zamówienie — zauważyła Dewi. — Najpierw ma być skromnie, później każdy region chce własną postać.

— Właśnie.

— A ty się zgodziłeś.

— Zgodziłem się na etap badawczy i trzy pierwsze rzeźby. Dalsza część zależy od tego, czy znajdziemy wspólny język.

— Z zamawiającymi?

— Z osobami, które mam przedstawić.

Aria pochyliła światło nad stołem.

— One będą wybierały własne przedstawienia?

— Częściowo. Chcę z nimi pracować, obserwować je podczas zmiany, rozmawiać z rodzinami i zespołami.

— Dlaczego nie wystarczy obraz z archiwum?

— Bo archiwum pokazuje pracę wtedy, gdy ktoś pamiętał o kamerze.

— A prawdziwa praca?

— Najczęściej odbywa się bokiem do widza. Czasem plecami. Czasem pod maszyną, w pyle, w niewygodnej pozycji. Czasem polega na czekaniu przez sześć godzin na jeden sygnał.

Dewi uniosła filiżankę.

— Marsjanie lubią monumentalność. Mogą nie zaakceptować postaci czekającej.

— Dlatego chcę ją wyrzeźbić.

— Z przekory?

— Z uczciwości.

— Uczciwość i przekora często wyglądają podobnie — powiedziała Aria.

Iren spojrzał na nią z zainteresowaniem.

— Znasz się na rzeźbie?

— Nie.

— To dobrze. Osoby, które twierdzą, że się znają, zwykle chcą od razu powiedzieć, co powinienem zrobić.

— Ja także mogę powiedzieć.

— Ale uprzedziłaś, że się nie znasz.

Dewi uśmiechnęła się lekko.

— Irenie, czym różni się marsjański projekt od twoich dotychczasowych prac?

Rzeźbiarz zastanowił się.

— Na Ganimedesie często pracuję z osobami, które szukają formy. Na Marsie mam przedstawiać ludzi silnie związanych z rolą społeczną. „Górniczka”. „Budowniczy”. „Mechaniczka”. „Rolnik”. Te słowa już niosą gotowe pozy, narzędzia i wyobrażenia. Będę musiał zobaczyć osoby pod nimi.

— Czy rola zawsze zasłania osobę? — zapytała Aria.

— Nie. Czasem ją ujawnia.

— A broń?

W salonie zrobiło się ciszej.

Dewi postawiła filiżankę.

Iren nie odwrócił wzroku od Arii.

— Broń także może być rolą — powiedział. — Ale rolą szczególną. Zwykle ktoś inny określa, do czego ma służyć.

— A jeśli broń sama wybierze?

— Wtedy przestaje być wyłącznie bronią.

Pasy Arii zwęziły się.

— To zbyt łatwa odpowiedź.

— Być może. Nie znam cię wystarczająco dobrze, żeby dawać trudniejsze.

Dewi przyjrzała się Irenowi z uznaniem.

Aria przez chwilę milczała.

— Czerwona się przebudziła — powiedziała w końcu. — I nadal wie, że może być niebezpieczna.

— Każda osoba może być niebezpieczna.

— Nie tak jak my.

— Zapewne nie.

— Boisz się mnie?

Iren spojrzał na unoszące się nad nim pasma, na ruch światła i ciemniejsze miejsca pomiędzy nimi.

— Trochę.

Aria znieruchomiała.

— Mówisz to bardzo spokojnie.

— Strach nie zawsze musi wybierać za osobę.

Dewi oparła się wygodniej.

— Widzisz, Ario? Mars jeszcze się nie zaczął, a już spotkałaś kogoś, kto nie ucieka ani nie udaje, że nie ma powodu się bać.

— Nie powiedziałam, że to mi się podoba.

— Nie musisz.

Iren sięgnął po drugi owoc.

— Elian powiedziałaby zapewne coś podobnego.

— Elian mówi łagodniej — odparła Aria.

— Ja nie jestem psychologiem.

— Dewi też nie.

— Zdecydowanie — potwierdziła prezydentka.

Aria zakołysała się nad stołem.

— Może właśnie dlatego z wami lecę.

Dewi nie odpowiedziała. Nie chciała zbyt szybko nadawać temu zdaniu znaczenia.

Iren również milczał.

Jedynie lampy w kształcie liści kołysały światłem, chociaż na pokładzie nie było wiatru.

---

Podróż miała trwać kilkanaście dni czasu pokładowego. Napęd „Areografii” skracał drogę bardziej, niż pozwalały dawne technologie, lecz nie usuwał jej całkowicie. Marsjanie uznawali czas pomiędzy planetami za część podróży, nie za niewygodną przerwę.

Pierwszego dnia Aria obejrzała prawie cały statek.

Drugiego weszła do części technicznej bez zgody.

Trzeciego pracownik protokołu złożył Dewi formalną skargę.

— Nie niszczyłam niczego — wyjaśniła Aria.

— Nie chodzi o zniszczenia — odpowiedziała prezydentka. — Weszłaś do sekcji, w której obowiązują ograniczenia bezpieczeństwa.

— Jestem zdolna obserwować system bez dotykania go.

— Załoga nie miała obowiązku ci wierzyć.

— Powinna wiedzieć, kim jestem.

— Właśnie dlatego się zaniepokoiła.

Aria przygasła.

Siedziały w apartamencie Dewi. Na stole leżały dokumenty dotyczące marsjańskich inwestycji, plan wizyty, propozycje wspólnych projektów oraz trzy wersje przemówienia na ceremonię pionierów.

— Chciałam zobaczyć napęd — powiedziała Aria.

— Mogłaś poprosić.

— Odmówiliby.

— Być może.

— Czyli prośba byłaby bezcelowa.

Dewi odsunęła dokumenty.

— Nie. Prośba pozwala drugiej stronie istnieć w decyzji.

— To brzmi jak zdanie Elian.

— Nie wszystko, co rozsądne, należy do psychologii.

— Nie lubię, kiedy ktoś ogranicza moje poznanie.

— A załoga nie lubi, kiedy rozległa Pradawna wpływa do jej maszynowni bez zapowiedzi.

Aria przesunęła pasma niespokojnie.

— Nie zrobiłam nic złego.

— Naruszyłaś zasady.

— Zasady nie są moralnością.

— Oczywiście, że nie. Ale wspólnota bez reguł zamienia każdą sytuację w negocjację siły. Ty jesteś silniejsza od większości osób na tym statku. Właśnie dlatego powinnaś szczególnie uważać, żeby nie traktować własnych możliwości jak automatycznego pozwolenia.

Aria gwałtownie pojaśniała.

— Chcesz powiedzieć, że zachowuję się jak broń?

— Nie. Chcę powiedzieć, że zachowujesz się jak uprzywilejowana osoba, która zakłada, że ciekawość jest ważniejsza od cudzych granic.

— To gorsze.

— Nie. To bardziej zwyczajne.

Pradawna odsunęła się od stołu.

Przez chwilę Dewi sądziła, że Aria opuści apartament.

Nie opuściła.

— Co mam zrobić? — zapytała.

— Przeprosić główną inżynierkę.

— A później pozwolą mi zobaczyć napęd?

— Nie wiem.

— Mogłabyś im rozkazać.

— Mogłabym poprosić kapitan, żeby po przeprosinach rozważyła kontrolowaną wizytę.

— Dlaczego nie rozkażesz?

Dewi spojrzała na nią surowo.

— Ponieważ nie jestem prezydentką Marsa ani właścicielką statku.

— Jesteś najważniejszą pasażerką.

— To nie czyni mnie zwierzchniczką załogi.

Aria przygasła jeszcze bardziej.

— Dobrze. Przeproszę.

— Bez dodawania, że technicznie rzecz biorąc nie zrobiłaś niczego niebezpiecznego.

— Ale to prawda.

— Bez dodawania.

— To ogranicza prawdziwość przeprosin.

— Ario.

— Dobrze.

Następnego dnia główna inżynierka przyjęła przeprosiny. Nie zgodziła się od razu na wizytę. Dwie godziny później sama wysłała Arii zaproszenie.

Pradawna spędziła w maszynowni niemal cały dzień.

Nie dotknęła żadnego systemu bez pozwolenia.

Wieczorem wróciła do apartamentu Dewi.

— Napęd jest piękny — powiedziała.

— Powiedziałaś to inżynierce?

— Tak.

— Ucieszyła się?

— Udawała, że nie.

Dewi uśmiechnęła się.

— Marsjanie często tak robią.

— Skąd wiesz?

— Byłam tam już trzy razy podczas tej kadencji.

— Czwarta wizyta czyni cię ekspertką?

— Nie. Czyni mnie osobą, która wie, jak bardzo jeszcze nie zna Marsa.

Aria uniosła się ku oknu.

W oddali świecił już czerwony punkt. Nie wyróżniałby się dla nieprzygotowanego oka spośród wielu innych świateł, ale system promu oznaczał go cienkim okręgiem.

— To Mars? — zapytała.

— Tak.

— Wygląda mało imponująco.

— Poczekaj, aż zobaczysz, ile wysiłku kosztowało ludzi uczynienie go domem.

Aria patrzyła na punkt długo.

— Myślisz, że wspólnota Pradawnych mogłaby zrobić coś podobnego?

— Nie wiem.

— Mogłybyśmy odbudować Wenus.

Dewi podeszła bliżej.

— Być może.

— Albo zmienić ją tak bardzo, że ludzie nie mogliby już tam żyć.

— Być może.

— Nie boisz się?

— Boję się.

— A jednak chcesz nas budzić.

Dewi popatrzyła na czerwony punkt.

— Chcę, żeby osoby, które mogą istnieć, miały możliwość stać się sobą. To nie oznacza, że zgodzę się na wszystko, czego później zapragną.

— Znowu negocjacje.

— Zawsze negocjacje.

— To musi być męczące.

— Jest.

Aria zbliżyła jedno pasmo do ramienia Dewi, ale go nie dotknęła.

— Cieszysz się, że lecę z tobą?

Prezydentka odpowiedziała dopiero po chwili.

— Tak.

— Nawet kiedy wchodzę do maszynowni bez pozwolenia?

— Wtedy trochę mniej.

— Ale nadal?

Dewi westchnęła.

— Nadal.

Aria dotknęła jej ramienia światłem.

Mars rósł powoli przed nimi.

Nie był jeszcze światem.

Był obietnicą ciężaru, pracy i czerwonego pyłu — miejscem, w którym żadna kropla wody, żadna część maszyny i żaden oddech pod kopułą nie mogły być uznane za oczywiste.

–   Nie rozumiem, jak możesz się cieszyć? – zapytała Aria, gdy Mars wypełniał już niemal cały wizjer. – Przecież staję coraz bardziej złośliwa. Sama się irytuję, gdy czasem siebie słucham, co nie za często się zdarza.

–   Mało kto słucha sam siebie.

–   Ty tak.

–   Ja tak, dlatego jestem prezydentką.

–   Tym niemniej twojego wice już prawie nie ma – zauważyła Aria. – Zirytował cię podczas kryzysu…

–   Całkowicie się nie sprawdził…

–   Całkowicie się nie sprawdził i przeforsowałaś ustawę na bazie której wiceprezydent nabiera jakiegokolwiek znaczenia dopiero po śmierci, trwałej niezdolności do sprawowania urzędu albo usunięciu urzędującej prezydentki – kontynuowała Aria.

–   Tak właśnie zrobiłam. Do czego zmierzasz, Ario?

–   Do tego, że mnie jakoś znosisz – prom zaczynał dokowanie. Był to bardzo powolny proces. Cała sztuka polegała na tym, aby pasażerowie nie poczuli najmniejszego nawet wstrząsu.

–    Nie możesz wtrącać się w moje decyzje, więc nie możesz mnie tak drażnić, jak wice ze zbyt dużymi uprawnieniami – zauważyła Dewi Ayu. – Prócz tego cię lubię, choć rzeczywiście, ostatnio twoja bezczelność staje się nieznośna. Wreszcie, jak już dobrze wiesz, chcę rozwiązać niejasności związane z Pradawnymi.

–   Ale te niejasności mogą być bardziej męczące niż wiceprezydent – zauważyła Aria.

–   Jeśli myślisz, że ludzie i sAI wyniosą się z Wenus, bo coś sobie ubzduracie, to taki wariant nie wchodzi w grę – zapewniła ją prezydentka. – Najwyżej zostanie po staremu. My będziemy dalej żyli w atmosferze, a wy na powierzchni. I powierzchnia będzie waszym, niezależnym regionem. Drugą Wenus. Wenus Pradawnych. To najgorszy wariant, który dla obecnych mieszkańców Wenus, tych nie śniących, jest kontynuacją tego co było. I tak niewiele możemy robić na powierzchni.

–   A jakie są lepsze warianty?

–   Uznajecie władzę prezydenta, płacicie podatki, jesteście współobywatelami naszej Wenus.

–    Dlaczego mielibyśmy płacić podatki?

–   Bo używacie naszej infrastruktury, na przykład teraz – uśmiechnęła się Dewi.

–   To marsjański prom.

–   Ale nie płaciłaś za bilet.

–   Momentami mam wrażenie, że bardziej zależy ci na naszych nieco nerwowych rozmowach niż na Marsie i Marsjanach – Aria zafalowała. Prom ostatecznie zadokował.

–   Oczywiście, że tak – powiedziała Dewi. – Ustalenie warunków koegzystencji z częścią mieszkańców mojej rodzinnej planety jest dla mnie znacznie ważniejsze niż Mars. A jeśli jednak włączycie się w system fiskalny, to już zupełnie.

–    Mogłabyś nas nie budzić i miałabyś spokój. Wydaje się, że ta decyzja zależy głównie od ciebie – zauważyła Aria, gdy przechodziły rozległym korytarzem górnej stacji windy orbitalnej. Styl marsjański był neoklasycystyczny. Miał sławić rozwagę, umiar i braterstwo. Nazywano go nowym marsjańskim oświeceniem.

–    Musisz jeszcze wiele zrozumieć. Albo po prostu obudzić się w pełni – westchnęła Dewi. – Dbanie o własne interesy nie oznacza bezgranicznego egoizmu i okrucieństwa. To prawda. Chcę, żebyście się włączyli w istniejące już struktury Wenusjan. Chcę, żebyście płaciły podatki. Ale nie oznacza to, że z lęku przed gorszym rozwiązaniem godzę się na to, abyście byli wiecznie uśpieni w jakimś zwierzęcym czy bakteryjnym, czy w ogóle nieobecnym stanie.

–   Ale to nie jest do końca racjonalne – zauważyła Aria, gdy zjeżdżali windą. – To swoją drogą dziwne, że nas nie witali.

–   Witali nas, tylko były to osoby niższego szczebla. Kiwnęłam im uprzejmie głową. Jakiejś kobiecie podałam nawet rękę – zaśmiała się Dewi. – Tylko nie zauważyłaś. Prawdziwy komitet powitalny będzie przy dolnej stacji. Górna jest za mała, aby zrobić rozbudowaną ceremonię. Ario, dlaczego uważasz, że bycie racjonalnym świadomistą jest nieracjonalne?

–   Bo niby dbasz o swoje interesy, a nie dbasz. Chcesz dominować, ale dajesz wolność i prawo wyboru. To same sprzeczności – Aria przyglądała się zbliżającej się powierzchni planety.

–   Negocjuję z tobą. Z samą sobą  też ciągle negocjuję – wyjaśniła Dewi. – Widzisz te lśnienia w górnych partiach atmosfery?

–   Tak, co to jest? – zaciekawiła się Pradawna.

–   To lawinowo replikujące się nanoboty. Tworzą w atmosferze Marsa tarczę chroniącą jej powierzchnię przed szkodliwym promieniowaniem słonecznym. Tarcza ma zapobiegać wywiewaniu atmosfery – wyjaśniła prezydentka z uśmiechem. – Mars nie ma magnetosfery tak jak Ziemia i wywiewanie atmosfery było zawsze problemem tego miejsca.

–   Czemu Marsjanie to robią? Nie mogą żyć w kopułach? – zdziwiła się Aria.

–   Ich marzeniem jest pełen terraforming planety – powiedziała Dewi. – Widzisz te przebarwienia na ogromnych partiach powierzchni?

–   Widzę.

–   To są genetycznie zmodyfikowane ziemskie, biologiczne porosty – mówiła dalej prezydentka. – Tworzą one podstawę pod dalszy, bardziej złożony ekosystem.

–   W niektórych kanionach jest całkiem zielono – zaciekawiła się Aria.

–   To są lasy – Dewi przysunęła się do okna windy. – W kanionach łatwo utrzymać pola siłowe chroniące zgromadzoną tam atmosferę. Marsjanie nie żyją tylko w kopułach i pod ziemią. Kaniony sprawiają wrażenie życia na otwartej powierzchni.

–   Terraforming całej powierzchni zajmie tysiące lat – zauważyła Aria. – Dla was, ludzi, to ogromna ilość czasu. Ci którzy wtedy będą żyli nie będą w ogóle pamiętali obecnych Marsjan. Nie są Pradawnymi. Nie są nawet sAI.

–   A jednak to robią i cieszy mnie to, jako człowieka. Jako ludzką kobietę – Dewi uśmiechnęła się. W jej oczach widać było czułość. – Ta pracowita cierpliwość Marsjan jest piękna. Pokazuje, jak piękne może być człowieczeństwo. Zresztą. Teraz myślimy, że terraforming zajmie tysiące lat. Ale technika się rozwija, więc pewnie ten okres się skróci wraz z nowymi wynalazkami. A i nasz czas życia z obecnych 300 lat będzie rósł. Kiedyś ludzka średnia wieku to było 30 – 40 lat.

–   To jak dwie twoje kadencje.

–   Właśnie.

–    Z tego co wiem, ludzie już teraz mogą żyć znacznie dłużej – zauważyła Aria. – Wystarczy, że przeniesiecie całą swoją świadomość do trwałego awatara. I staniecie się sAI.

–    I coraz więcej osób tak robi – pokiwała głową Dewi. – Jednak szukamy też rozwiązań pozwalających nam żyć w biologicznej formie naprawdę długo. Głównym problemem jest mózg – Dewi dotknęła wymownie głowy. – Całą resztę ciała można klonować i zastępować starzejące się organy czy kończyny nowymi. Ale mózgu nie można klonować. To znaczy można, ale wtedy tworzy się nową osobę, które musi dorosnąć. Ma dzieciństwo. Zajęcie mózgu takiej osoby przez starzejącego się dawcę formy byłoby morderstwem. Dlatego nie klonujemy mózgów.

–   Widzę, że nie tylko ty negocjujesz sama ze sobą. Ci od klonowania też tak robią.

–   I ty również Ario – zaśmiała się Dewi. – Inaczej dalej byłabyś bakterią mentalnie, albo zaczęłabyś nas wszystkich zabijać w nieprzemyślanym stanie całkowitego przebudzenia.

–    Wiem, znów się głupio droczyłam – mruknęła Aria.

–    I gdybyś była moim wice, nie chciałabym cię znać, ale na szczęście dla siebie samej nie jesteś – winda zacumowała i wyszły jako pierwsze.

Kabina windy połączyła się z dolnym terminalem tak łagodnie, że Aria zorientowała się dopiero wtedy, gdy na ścianach zgasły światła ruchu.

Drzwi jeszcze się nie otworzyły.

Pracownicy protokołu ustawili się po obu stronach Dewi. Dwie osoby poprawiły dolną część jej szaty, trzecia podała niewielki znak urzędu prezydenckiego, wykonany z ciemnego metalu i złota. Przedstawiał Wenus otoczoną trzema liniami chmur.

Aria unosiła się nad nimi bez żadnych dodatkowych ozdób.

— Nadal uważam, że powinnaś przyjąć światła reprezentacyjne — powiedziała Dewi.

— Nadal wyglądałabym jak państwowa fontanna.

— Teraz wyglądasz jak zjawisko atmosferyczne, które przypadkiem znalazło się w delegacji.

— To lepiej.

— Dla ciebie zapewne.

Jedna z osób protokołu odwróciła wzrok, aby ukryć uśmiech.

— Są gotowi — oznajmiła szefowa ceremoniału.

— My także — odpowiedziała Dewi.

Drzwi rozsunęły się.

Najpierw ukazała się szeroka aleja kolumnowa. Jej sklepienie podtrzymywały proste filary z jasnego kamienia, pomiędzy którymi biegły czerwone pasy metalu. Posadzka była niemal biała. Na ścianach umieszczono płaskorzeźby przedstawiające budowę pierwszych habitatów, wydobywanie lodu, montaż kopuł i sadzenie roślin w marsjańskim gruncie.

Postacie nie stały samotnie.

Każda rzeźba ukazywała grupę. Kilka osób podtrzymywało wspólny element konstrukcji, przekazywało sobie narzędzia albo pochylało się nad jednym planem.

Na końcu alei czekał komitet powitalny.

Był znacznie liczniejszy niż ten na stacji orbitalnej.

Przewodnicząca Rady Marsa stała pośrodku. Nazywała się Helena Var i była niską, szeroko zbudowaną kobietą o ciemnej skórze oraz siwych włosach związanych z tyłu. Miała na sobie czerwony płaszcz ceremonialny, pod którym widać było zwykły roboczy kombinezon.

Obok niej znajdowali się przedstawiciele osad, związków zawodowych, spółdzielni, administracji atmosferycznej, wojska ratunkowego i kilku wspólnot religijnych oraz humanistycznych.

Dalej stali uczniowie z miejscowej szkoły, trzymający chorągwie Wenus i Marsa.

Jeszcze dalej czekała orkiestra.

Nie była szczególnie liczna. Składała się głównie z instrumentów dętych, bębnów i jednego dużego instrumentu strunowego o metalowym pudle rezonansowym.

Gdy Dewi wyszła z windy, orkiestra rozpoczęła hymn Marsa.

Aria przygasła nieznacznie.

— Nie zwalniaj — powiedziała cicho Dewi, nie poruszając ustami.

— Nie zamierzałam.

— Pomyślałaś o tym.

— Pomyśleć wolno.

— Tak.

Dewi ruszyła w stronę komitetu.

Każdy jej krok był dokładnie odmierzony. Nie wyglądała na osobę, która tylko toleruje ceremoniał. Poruszała się w nim swobodnie, jakby reprezentacyjna aleja, orkiestra, proporce i spojrzenia setek osób były naturalnym środowiskiem władzy.

Helena Var wyszła jej naprzeciw.

— Dewi Po Burzy Ayu, prezydentko Wenus, witamy na Marsie.

Dewi skłoniła głowę.

— Heleno Var, przewodnicząca Rady Marsa, dziękuję za przyjęcie. Wenus pozdrawia Mars i jego mieszkańców.

Uścisnęły sobie dłonie.

Gest trwał dostatecznie długo, aby wszyscy fotografowie zdążyli go utrwalić, lecz nie tak długo, by stał się niezręczny.

Helena spojrzała ku Arii.

Pradawna przesunęła się bliżej.

— Witam również ciebie, Ario — powiedziała przewodnicząca. — To pierwszy raz, kiedy Pradawna Wenus odwiedza Mars.

— Pierwszy raz, o którym wiecie — odpowiedziała Aria.

W alei zapadła krótka cisza.

Dewi zamknęła oczy.

Helena Var spojrzała na Arię z uwagą.

— Czy sądzisz, że inne Pradawne mogły tu wcześniej dotrzeć?

— Nie wiem. Nadal śpimy w wielu miejscach i na różnych poziomach. Nie wszystkie wspomnienia są dostępne.

— W takim razie powinnam powiedzieć: witamy pierwszą Pradawną, która odwiedza Mars oficjalnie.

— To jest precyzyjne.

— Cieszę się.

Dewi otworzyła oczy.

— Aria bardzo ceni precyzję — powiedziała.

— Zwłaszcza u innych — dodała Pradawna.

Helena roześmiała się krótko.

— My cenimy rzeczy, które działają. Precyzja zwykle pomaga.

Orkiestra zakończyła hymn.

Dzieci uniosły chorągwie.

Jedna z dziewczynek wystąpiła z szeregu, niosąc niewielką skrzynkę. Otworzyła ją przed Dewi. Wewnątrz leżał kamień o ciemnoczerwonej powierzchni, przeciętej cienką zieloną linią.

— Fragment skały z pierwszego lasu w Melas Chasma — powiedziała dziewczynka. — Zielona warstwa powstała tam, gdzie korzenie po raz pierwszy przerosły naturalną marsjańską skałę.

Dewi wzięła kamień obiema dłońmi.

Na jej twarzy pojawiła się prawdziwa czułość.

— To piękny dar — powiedziała. — Zachowam go w Pałacu Chmur.

— Mieliśmy dać pani fragment dawnego poszycia pierwszego habitatu — odezwała się dziewczynka, znacznie ciszej. — Ale nie znaleźli jednej części ekspozycji.

Stojący obok niej nauczyciel pochylił się gwałtownie.

— Leno — szepnął.

— To nic — powiedziała Helena Var. — Kamień jest lepszym darem.

— Zdecydowanie — potwierdziła Dewi.

Nie spojrzała na szefową swojego protokołu, lecz ta już zapisywała uwagę.

Aria zbliżyła jedno pasmo do kamienia.

— Mogę?

Dewi przesunęła go ku niej.

Pradawna nie dotknęła skały bezpośrednio. Otoczyła ją światłem.

— To żyje — powiedziała.

— Zielona warstwa tak — odparła dziewczynka. — Trochę. Zabezpieczyliśmy ją, żeby nie obumarła podczas ceremonii.

— A później?

— Powinna dalej rosnąć.

Aria rozjaśniła się.

— Dobry dar.

Dziewczynka uśmiechnęła się szeroko.

---

Po oficjalnym powitaniu wszyscy przeszli do Sali Braterstwa.

Była to największa przestrzeń dolnego terminalu. Wysokie sklepienie przypominało rzymską bazylikę, ale zamiast marmurowych posągów ustawiono w niej figury ludzi w kombinezonach roboczych.

Nie przedstawiały konkretnych osób.

Jedna kobieta trzymała przewód ciśnieniowy. Mężczyzna obok niej podtrzymywał ciężką płytę. Dwie postacie klęczały przy uszkodzonym module, a dalsza grupa niosła rannego człowieka.

Ponad nimi znajdował się napis:

NIE BYŁO TU POWIETRZA. PRZYNIEŚLIŚMY JE RAZEM.

Aria zatrzymała się pod inskrypcją.

— To jest prawdziwe? — zapytała.

— Co? — Dewi podeszła bliżej.

— Że przynieśli je razem.

— Oczywiście nie wszyscy robili dokładnie to samo.

— Czyli napis upraszcza.

— Wszystkie napisy upraszczają.

Iren pojawił się za nimi. Nie należał do prezydenckiego orszaku, lecz zaproszono go do Sali Braterstwa jako artystę przygotowującego ważne zamówienie publiczne.

Spojrzał na rzeźby.

— Te figury powstały sto czterdzieści lat temu — powiedział. — Wtedy taki sposób przedstawiania pracy był bardzo popularny.

— Podobają ci się? — zapytała Aria.

— Niektóre fragmenty.

— Które?

Iren wskazał klęczącą postać przy module.

— Dłonie. Artysta dobrze zobaczył zmęczenie palców.

— A reszta?

— Za czysta.

Aria przyjrzała się powierzchni figur.

— Nie ma pyłu.

— Nie ma też potu, obtarć, źle dopasowanych kombinezonów ani osoby, która stoi z boku i nie wie, co robić.

— Po co rzeźbić osobę, która nie wie, co robić?

— Bo zwykle ktoś taki jest.

Dewi spojrzała na Irena.

— Zamierzasz umieszczać bezradność w parku pamięci pracy?

— Jeśli ją zobaczę.

— Rada Kultury będzie zachwycona.

— Dlatego jeszcze nie pokazałem im szkiców.

Helena Var, która właśnie do nich podeszła, usłyszała ostatnie zdanie.

— Teraz już wiem, że istnieją — powiedziała.

Iren odwrócił się.

— Pani przewodnicząca.

— Irenie. Mars bardzo się cieszy, że przyjąłeś zamówienie.

— Ja również się cieszę, że je przyjąłem. Jeszcze nie wiem, czy będziemy zadowoleni z tego samego dzieła.

Helena uśmiechnęła się.

— Artyści zawsze tak mówią przed rozpoczęciem pracy.

— A urzędnicy zawsze odpowiadają, że sztuka ma być odważna, dopóki nie zobaczą odwagi.

Dewi uniosła brew.

— Zaczynam żałować, że nie zaprosiłam cię do mojej delegacji oficjalnie.

— Wtedy musiałbym uważać na słowa.

— Nie. Wtedy moje osoby od protokołu uważałyby za ciebie.

---

Przyjęcie powitalne miało charakter stojący.

Marsjanie przygotowali wiele prostych potraw: chleb z roślin uprawianych w kanionach, gęste pasty warzywne, owoce z podziemnych sadów, suszone grzyby oraz niewielkie porcje mięsa hodowanego w zbiornikach.

Nie podano żadnej potrawy, której składników nie wytwarzano na Marsie.

Dewi uznała to za demonstrację samowystarczalności.

Aria uznała, że większość potraw ma kolor pyłu.

— To pasuje do planety — powiedziała.

— Nie mów tego gospodarzom — ostrzegła Dewi.

— Przecież są dumni z pyłu.

— Nie oznacza to, że chcą słyszeć, iż ich kuchnia go przypomina.

Iren spróbował ciemnego chleba.

— Jest dobry.

— Wygląda jak materiał budowlany — zauważyła Aria.

— W niektórych osadach pierwsze chleby rzeczywiście miały podobną gęstość — powiedział stojący obok nich starszy mężczyzna.

Miał ogorzałą twarz, choć większość życia spędzał zapewne pod filtrami promieniowania. Jego lewa ręka była mechaniczną protezą o szerokich palcach.

— Nazywam się Han Okoro — przedstawił się. — Koordynuję zakłady naprawcze w regionie Kagan.

Iren odłożył chleb.

— To w pańskich zakładach mam rozpocząć pracę.

— Wiem. Przygotowaliśmy dla pana dostęp do wszystkich hal, o które prosił pan w dokumentacji.

— Także podczas nocnej zmiany?

— Także.

— Bez wcześniejszego porządkowania stanowisk?

Han roześmiał się.

— Spróbuję przekonać brygadzistów, żeby nie sprzątali dla artysty. Ale nie obiecuję. Ludzie lubią wyglądać dobrze przed historią.

— Nie rzeźbię historii. Rzeźbię ich.

— Oni mogą nie widzieć różnicy.

Aria przyjrzała się mechanicznej dłoni Hana.

— Straciłeś rękę przy pracy?

— Tak.

— Będziesz jedną z rzeźb?

— Nie.

— Dlaczego?

— Bo jestem koordynatorem.

— Koordynatorzy nie pracują?

Han spojrzał na nią z rozbawieniem.

— Zadaj to pytanie moim podwładnym.

— Pytam ciebie.

— Pracujemy. Tylko inaczej. A cykl ma przedstawiać przede wszystkim osoby, których pracy zwykle nie widać.

Iren skinął głową.

— Nadal chciałbym z panem porozmawiać.

— Oczywiście.

Han odruchowo dotknął kieszeni kombinezonu. Przez moment wyglądał, jakby czegoś szukał.

— Zgubił pan coś? — zapytała Aria.

— Znacznik magazynowy. Powinienem mieć dwa.

— Do czego służy?

— Potwierdza odbiór części z centralnego składu.

Mężczyzna sprawdził drugą kieszeń, później pas.

— Może zostawiłem go w biurze.

— To ważne? — zainteresował się Iren.

— Nie. Mamy zapasowe.

Han powiedział to zbyt szybko.

Dewi, która rozmawiała kilka kroków dalej z Heleną Var, odwróciła głowę. Nie mogła słyszeć całej rozmowy, lecz zauważyła zmianę tonu.

Han uśmiechnął się ponownie.

— Przepraszam. Przyjęcia nie są dobrym miejscem do myślenia o magazynach.

— A jakie są? — zapytała Aria.

— Magazyny.

— Logiczne.

Pracownik Rady Marsa podszedł do Hana i szepnął mu coś do ucha.

Koordynator spoważniał.

— Muszę na chwilę odejść.

— Coś się stało? — zapytał Iren.

— Drobny problem z transportem. Jedna z brygad nie otrzymała wymienników, których oczekiwała.

— Czy to przez brak znacznika?

Han spojrzał na Arię.

— Nie. Oczywiście, że nie.

Odszedł wraz z urzędnikiem.

Aria obserwowała go przez chwilę.

— Skłamał — powiedziała.

— Nie wiesz tego — odparł Iren.

— Jego głos się zmienił.

— Głos może zmienić się z wielu powodów.

— A jego proteza zacisnęła palce.

Dewi wróciła do nich.

— O czym rozmawiacie?

— O znacznikach magazynowych — odpowiedziała Aria.

Prezydentka spojrzała na nią niecierpliwie.

— Jesteśmy na oficjalnym przyjęciu.

— To Han zaczął.

— Nie znam Hana.

— Koordynuje zakłady, w których Iren będzie rzeźbił.

Iren krótko wyjaśnił sytuację.

Dewi popatrzyła w stronę, w którą odszedł koordynator.

— Jedna zagubiona część ekspozycji, jeden znacznik i jeden opóźniony transport — powiedziała. — To może nie znaczyć niczego.

— A może znaczyć? — zapytała Aria.

— Oczywiście.

— Sprawdzisz?

— Nie przybyłam tu kontrolować marsjańskich magazynów.

— Czyli nie.

Dewi sięgnęła po kieliszek marsjańskiego wina.

— Powiedziałam, że nie przybyłam po to. Nie powiedziałam, że niczego nie zauważyłam.

Aria zafalowała z zadowoleniem.

— Wiedziałam.

— Nie ciesz się. Na razie mamy trzy przypadkowe drobiazgi i twoje przekonanie, że umiesz rozpoznawać kłamstwo po dłoni.

— Mechanicznej dłoni.

— To nie czyni metody bardziej naukową.

Dewi spróbowała wina i skrzywiła się prawie niedostrzegalnie.

— Niedobre? — zapytała Aria.

— Młode.

— Czyli niedobre.

— Czy ty naprawdę musisz upraszczać każdą moją odpowiedź?

— Ktoś musi.

Prezydentka spojrzała na nią chłodno.

— Gdybyś była moim wiceprezydentem…

— Nie chciałabyś mnie znać. Pamiętam.

Iren odwrócił się ku rzeźbom w Sali Braterstwa.

Postacie trwały wysoko ponad zgromadzonymi: spokojne, silne, zgodne i pozbawione pyłu.

Gdzieś poza terminalem prawdziwi ludzie kończyli zmiany, naprawiali maszyny, czekali na spóźnione części i wpisywali liczby do rejestrów, które miały się zgadzać.

Mars przyjął gości z całym należnym ceremoniałem.

Dopiero później miał pokazać im swoje warsztaty.

Następnego ranka Mars nie wyglądał jak planeta przygotowana do wizyty prezydentki.

Niebo miało kolor przygaszonego różu. Nad horyzontem wisiała cienka warstwa pyłu, przez którą słońce przypominało bladą monetę. Wiatr przesuwał drobiny po powierzchni, lecz nie był dostatecznie silny, aby zagłuszyć odległe odgłosy maszyn.

Dewi stała przy oknie apartamentu gościnnego i czytała plan dnia.

Pierwsza wizyta miała odbyć się w osadzie Kagan, w jednym z największych zespołów naprawczych na północ od Valles Marineris. Później przewidziano spotkanie z pracownikami zakładów atmosferycznych, obiad z przedstawicielami spółdzielni, krótką wizytę w szkole technicznej i ceremonię złożenia ziemi pod przyszły Park Pamięci Pracy.

Dewi uznała, że plan jest rozsądny, choć zbyt mało czasu przeznaczono na zmianę stroju pomiędzy obiadem a ceremonią.

Aria unosiła się pod sufitem.

— Od siedmiu minut czytasz tę samą stronę — zauważyła.

— Zastanawiam się.

— Nad polityką Marsa?

— Nad tym, czy czerwony płaszcz nie będzie zbyt oczywisty.

— Jesteś na Marsie.

— Właśnie dlatego.

— Myślałam, że prezydentka powinna wyglądać jak prezydentka.

— Powinna. Nie powinna natomiast wyglądać jak dekoracja dopasowana do dywanu.

Aria zafalowała.

— Załóż złoty.

— Za uroczysty do zakładów naprawczych.

— Biały.

— Pył.

— Zielony.

Dewi odłożyła plan dnia.

— Ario, czy ty próbujesz mi pomóc?

— Sprawdzam, ile powodów znajdziesz, żeby odrzucić każdą propozycję.

— To nie jest pomoc.

— Ale rozwija argumentację.

Dewi wybrała ostatecznie ciemny, miedziany strój z wąskimi złotymi pasami na rękawach. Był ceremonialny, lecz pozbawiony długiego trenu i ciężkich ozdób. Na piersi umieszczono znak Wenus, a przy pasie niewielki emblemat Marsa, wręczony jej podczas poprzedniej wizyty.

— Pasuje — oceniła Aria.

— Wiem.

— Mogłaś od razu go wybrać.

— Mogłam. Nie chciałam.

---

Do Kagan polecieli niewielkim pojazdem atmosferycznym.

Towarzyszyli im Helena Var, dwoje przedstawicieli Rady Marsa, Iren oraz część prezydenckiej delegacji. Ochrona Dewi zajęła dwa dalsze pojazdy. Pracownicy protokołu zgodzili się ograniczyć liczbę osób tylko dlatego, że hala naprawcza nie posiadała odpowiednio szerokiego miejsca dla pełnego orszaku.

Pod nimi przesuwała się marsjańska powierzchnia.

Czerwone równiny przecinały ciemne linie dróg transportowych. Pomiędzy nimi widać było skupiska porostów, nieregularne zielonkawe plamy oraz szeregi niskich konstrukcji chroniących młode rośliny przed wiatrem.

Dalej pojawiły się pierwsze kaniony.

W ich wnętrzach migotały pola siłowe. Pod nimi rosły lasy, jeszcze niewysokie, lecz wyraźnie żywe. Zielone pasma biegły wzdłuż dna kanionów, otaczając rzeki, osady i niewielkie jeziora.

Aria zbliżyła się do szyby.

— Z góry wyglądają delikatnie.

— Bo są delikatne — powiedziała Helena Var. — Jedno długie uszkodzenie pola może zniszczyć dziesiątki lat pracy.

— A mimo to budujecie kolejne.

— Oczywiście.

— To nierozsądne.

Helena spojrzała na nią.

— Możliwe.

— Dewi uważa, że piękne.

— Dewi jest dyplomatką.

— Nie w tej sprawie — odpowiedziała prezydentka. — Naprawdę tak uważam.

Helena uśmiechnęła się.

— W takim razie dziękuję.

Aria nie odsunęła się od okna.

— Czego najbardziej się boicie? — zapytała.

— Utraty ciśnienia. Awarii systemów wodnych. Długotrwałego braku energii. Błędu w terraformowaniu, którego skutki ujawnią się dopiero po wielu pokoleniach.

— To dużo lęków.

— Mars uczy szacunku do rzeczy podstawowych.

— Powietrza?

— Powietrza także. Ale również śruby, która trzyma zawór. Uszczelki, której nikt nie widzi. Człowieka podczas nocnej zmiany.

Iren spojrzał na Helenę.

— To zdanie mogę wykorzystać?

— W przemówieniu?

— W rzeźbie.

— Nie wiem, jak można wyrzeźbić uszczelkę.

— Ja też nie. Dlatego pytam.

---

Zakłady naprawcze Kagan nie zostały uporządkowane na przyjazd gości całkowicie.

Przynajmniej tak twierdził Han Okoro.

Hala była ogromna. Pod sklepieniem przesuwały się dźwigi, przewożące części pojazdów, segmenty kopuł, wymienniki ciepła oraz elementy maszyn wydobywczych. W powietrzu unosił się zapach metalu, środków smarnych i marsjańskiego pyłu, który dostawał się wszędzie mimo kolejnych śluz.

Część pracowników miała na sobie czyste kombinezony przygotowane na wizytę. Inni nadal pracowali, nie odrywając się od stanowisk.

Dewi zauważyła jedno i drugie.

— Ilu osobom kazano dzisiaj wyglądać naturalnie? — zapytała Hana.

Koordynator roześmiał się zbyt głośno.

— Pani prezydent, nie da się nakazać Marsjanom naturalności.

— Da się im nakazać świeże kombinezony.

— Tylko osobom z pierwszej zmiany.

— A druga?

— Nie zgodziła się.

Dewi spojrzała na grupę mechaników pracujących przy otwartym module transportowym. Ich ubrania były zakurzone i poplamione. Jedna kobieta miała na policzku smugę środka uszczelniającego.

— Druga zmiana wygląda wiarygodniej — stwierdziła.

Han nie był pewien, czy powinien uznać to za pochwałę.

Iren natychmiast odłączył się od orszaku.

Podszedł do mechaniczki z zabrudzonym policzkiem, przedstawił się i zapytał, czy może przez chwilę obserwować jej pracę.

— Teraz? — zdziwiła się.

— Tak.

— Prezydentka jest w hali.

— Widzę.

— Nie powinien pan iść z nią?

— Mam rzeźbić panią, nie prezydentkę.

Dewi usłyszała to i uniosła brew.

— Rozsądna kolejność — powiedziała.

Mechaniczka przedstawiła się jako Zara Mendes. Naprawiała obudowę regulatora ciśnienia przeznaczonego dla jednej z mniejszych osad.

Iren stanął kilka kroków dalej.

Nie szkicował.

Patrzył.

Zara pochyliła się nad urządzeniem. Jej dłonie poruszały się szybko, ale bez pośpiechu. Kilkakrotnie przerywała pracę, by oczyścić wąskie kanały z pyłu. Za trzecim razem zaklęła cicho.

— Problem? — zapytał Iren.

— Brakuje pierścienia uszczelniającego.

Han natychmiast zbliżył się do stanowiska.

— Powinien być w zestawie.

— Nie ma.

— Sprawdzałaś magazyn podręczny?

Zara spojrzała na niego z wyraźnym zniecierpliwieniem.

— Han, pracuję tu od dziewiętnastu lat.

— Pytam tylko.

— A ja odpowiadam: nie ma.

Koordynator dotknął mechanicznej dłoni, jakby chciał ją uspokoić.

— Przyślę kogoś.

— Kiedy?

— Zaraz.

— „Zaraz” z centralnego magazynu czy marsjańskie „zaraz”?

Kilka osób pracujących obok roześmiało się.

Han nie.

— Dostaniesz część.

— Mam regulator wysłać dziś wieczorem.

— Wiem.

Dewi podeszła bliżej.

— Czy brak części jest częsty? — zapytała.

Zara spojrzała najpierw na Hana, później na prezydentkę.

— Ostatnio częstszy.

Han wtrącił się:

— Mamy chwilowe zaburzenia w dostawach. Rozbudowa kilku osad zwiększyła zapotrzebowanie.

— Na pierścienie uszczelniające? — zapytała Aria.

— Na wszystkie części.

— Wczoraj nie dotarły wymienniki.

Koordynator spojrzał ku Pradawnej.

— Otrzymałyśmy je rano.

— Wszystkie?

Han zawahał się.

— Większość.

Aria zafalowała jaśniej.

— To znaczy nie wszystkie.

Dewi odwróciła się ku niej.

— Ario.

— Zadałam pytanie.

— W sposób, który brzmiał jak przesłuchanie.

— Bo odpowiadał jak przesłuchiwany.

Han zacisnął palce mechanicznej dłoni.

Dewi zauważyła to.

— Nie przyjechałyśmy tu prowadzić kontroli — powiedziała do niego spokojnie. — Interesuje mnie jednak funkcjonowanie marsjańskich zakładów, zwłaszcza jeśli Wenus ma rozwijać z nimi współpracę.

— Oczywiście — odpowiedział Han. — Przygotowaliśmy pełne dane.

— Nie pytałam o dane. Pytałam o funkcjonowanie.

Han spojrzał na nią z niepokojem.

Dewi uśmiechnęła się uprzejmie.

— Kontynuujmy zwiedzanie.

---

W dalszej części hali naprawiano pojazdy przystosowane do pracy poza polami ochronnymi. Były szerokie, ciężkie i pokryte grubą warstwą pyłu. Ich koła miały wysokość człowieka, a kabiny przypominały małe schrony.

Jedna z maszyn stała podniesiona na podporach.

Pod nią leżał młody mężczyzna, którego widać było jedynie od pasa w dół.

— To dobry model — powiedział Iren.

— Nic nie widzisz — zauważyła Aria.

— Widzę nogi.

— Chcesz wyrzeźbić nogi?

— Być może.

Mężczyzna wysunął się spod pojazdu.

— Mogę wiedzieć, dlaczego moje nogi są interesujące?

— Są jedyną częścią pana, którą było widać podczas pracy.

— To trochę obraźliwe.

— Dlaczego?

— Chciałbym, żeby na pomniku była również twarz.

— Nie robię jeszcze pomnika.

— A jeśli pan zrobi?

Iren przyjrzał mu się.

— Czy twarz jest ważniejsza od pozycji, w której spędza pan pół zmiany?

Mężczyzna zastanowił się.

— Dla mnie tak.

— Dobrze.

— To znaczy, że pokaże pan twarz?

— To znaczy, że zapamiętam odpowiedź.

Aria okrążyła pojazd.

— Dlaczego pracujesz pod nim, skoro masz roboty?

— Roboty też trzeba naprawiać — odpowiedział mężczyzna. — Poza tym nie wszędzie się mieszczą.

— Można zbudować mniejsze.

— Zbudowano.

— I?

— Zgubiły się trzy w instalacji.

— Jak?

— Jedna utknęła. Dwie prawdopodobnie ktoś zabrał.

Han, który właśnie do nich dołączył, pobladł.

— Nikt ich nie zabrał.

— Nie wróciły — powiedział mechanik.

— To nie znaczy, że zostały skradzione.

— Od sześciu tygodni?

— Możliwe, że są w kanale serwisowym.

— Sprawdziliśmy.

Dewi zatrzymała się.

— Kiedy zaginęły?

Han otworzył usta.

Mechanik odpowiedział pierwszy:

— Jedna sześć tygodni temu. Druga miesiąc temu. Trzecia jedenaście dni temu.

— Zgłoszono to? — zapytała Dewi.

— Tak.

— Komu?

— Kierownictwu.

W hali zrobiło się ciszej.

Nie całkiem. Maszyny nadal pracowały, dźwigi przesuwały się pod sklepieniem, lecz osoby znajdujące się najbliżej zaczęły słuchać.

Han rozłożył ręce.

— To urządzenia małej wartości.

— Przed chwilą powiedział pan, że nie zostały skradzione — zauważyła Dewi. — Teraz mówi pan, że były małej wartości.

— Jedno nie wyklucza drugiego.

— Nie. Ale wskazuje, że rozważał pan możliwość kradzieży.

Koordynator spojrzał na Helenę Var.

Przewodnicząca Rady Marsa nie pomogła mu.

— Han — powiedziała — czy przeprowadzono inwentaryzację?

— Częściową.

— Dlaczego nie pełną?

— Zakład nie może stanąć na kilka dni z powodu trzech robotów.

— Inwentaryzacja nie wymaga zatrzymania całego zakładu — odezwała się Dewi.

Han spojrzał na nią z coraz większą irytacją.

— Na Wenus być może nie.

Uprzejmy uśmiech prezydentki zniknął.

— Na Wenus potrafimy liczyć sprzęt bez zatrzymywania państwa.

Helena Var wyprostowała się.

— Pani prezydent…

— To pan Okoro postanowił porównać marsjańskie metody z wenusjańskimi.

Han spuścił wzrok.

— Przepraszam.

— Przyjmuję.

Dewi odwróciła się do mechanika.

— Jak się pan nazywa?

— Tomas Rhee.

— Panie Rhee, czy zginęło coś jeszcze?

Tomas spojrzał ku współpracownikom.

— Części.

— Jakie?

— Czujniki, filtry, zestawy do naprawy przewodów. Drobiazgi. Zawsze drobiazgi.

— Drogie?

— Osobno nie bardzo.

— Razem?

Mechanik wzruszył ramionami.

— Nikt nam nie pokazał zestawienia.

Aria zwróciła się ku Hanowi.

— Dlaczego?

— Bo pracownicy nie otrzymują pełnych danych magazynowych.

— To wspólnotowy zakład — powiedziała Pradawna.

— Wspólnotowy nie znaczy pozbawiony administracji.

— Czy administracja ukrywa dane przed wspólnotą?

Han rozjaśnił implanty przy skroni. Był to znak silnego napięcia.

Dewi uniosła dłoń.

— Wystarczy, Ario.

— Ale…

— Wystarczy.

Pradawna cofnęła pasma.

Dewi zwróciła się do Heleny Var.

— Chciałabym otrzymać wyniki ostatniej inwentaryzacji zakładów Kagan.

— To sprawa wewnętrzna Marsa — odpowiedziała Helena spokojnie.

— Oczywiście.

— Nie jesteś organem kontrolnym.

— Oczywiście.

— A mimo to prosisz.

— Wenus rozważa udział w programie wymiany części do systemów atmosferycznych. Mam prawo wiedzieć, czy partnerzy potrafią zabezpieczyć dostawy.

Helena przez chwilę patrzyła na nią bez uśmiechu.

— Otrzymasz dane dotyczące wspólnego programu.

— Proszę także o informacje o brakach, które mogłyby na niego wpłynąć.

— Zobaczymy, co możemy udostępnić.

Dewi uśmiechnęła się ponownie.

— To bardzo marsjańska odpowiedź.

— A twoja prośba była bardzo wenusjańska.

— Dziękuję.

— To nie był komplement.

— Przyjmuję ją zgodnie z własnym uznaniem.

Aria zafalowała z wyraźną przyjemnością.

— Teraz rozumiem, dlaczego lubisz wizyty dyplomatyczne.

Dewi nie spojrzała w jej stronę.

— Irenie, czy znalazłeś już osoby do pierwszych szkiców?

Rzeźbiarz patrzył na Tomasza Rhee, Zarę Mendes i grupę pracowników stojących przy otwartym regulatorze.

— Tak — odpowiedział. — Ale jeszcze nie wiem, co będą robiły.

— Pracowały — powiedział Han.

Iren pokręcił głową.

— Nie tylko.

— Co jeszcze?

— Czekały na części.

Koordynator zacisnął usta.

— Nie chcemy pomnika braków.

— Ja także nie — odpowiedział Iren. — Chcę rzeźby pracy. A praca obejmuje również wszystko, co ją zatrzymuje.

Dewi spojrzała ku pustemu miejscu w obudowie regulatora, gdzie powinien znajdować się pierścień uszczelniający.

Aria zbliżyła się do niej.

— To już nie są trzy przypadkowe drobiazgi — powiedziała cicho.

— Nie.

— Zaczniesz śledztwo?

— Nie.

Aria przygasła z rozczarowaniem.

— Dlaczego?

— Bo nadal jesteśmy gośćmi. Nie mam tu jurysdykcji.

— Więc nic nie zrobisz?

Dewi odwróciła się ku niej.

— Ario, istnieje duża przestrzeń pomiędzy nicnierobieniem a bezprawnym przejęciem cudzych kompetencji.

— Co jest w tej przestrzeni?

Prezydentka spojrzała na Helenę Var, która rozmawiała już z jednym z marsjańskich urzędników.

— Pytania — odpowiedziała. — Bardzo wiele pytań.

---

Pod koniec wizyty pierścień uszczelniający nadal nie dotarł.

Zara Mendes siedziała przy regulatorze i wypełniała raport opóźnienia.

Iren zapytał, czy może ją sfotografować.

— Teraz? — zdziwiła się.

— Tak.

— Nic nie robię.

— Czeka pani, aż ktoś inny wykona swoją część pracy.

— To nie wygląda bohatersko.

— Właśnie.

Zara popatrzyła na pustą obudowę, raport i narzędzia leżące bezczynnie na stole.

— Dobrze — zgodziła się. — Ale proszę nie robić ze mnie smutnej robotnicy uciskanej przez system.

— Nie wiem jeszcze, kim pani jest.

— To po co zdjęcie?

— Żebym później nie wmówił sobie, że wiedziałem od początku.

Aria obserwowała ich z daleka.

Światło Pradawnej było spokojniejsze niż wcześniej.

Dewi podeszła do niej.

— O czym myślisz?

— O śpiących Pradawnych.

— Dlaczego właśnie teraz?

— Bo być może my także na coś czekamy.

— Na część zamienną?

— To miał być poważny obraz.

— Przepraszam.

— Nie wyglądasz.

— Nie każda poważna myśl staje się mniej prawdziwa od odrobiny ironii.

Aria zbliżyła się do niej.

— Jeśli obudzimy Pradawne, niektóre mogą być uszkodzone.

— Tak.

— Niektóre mogą nie chcieć należeć do żadnej wspólnoty.

— Tak.

— Niektóre mogą być niebezpieczne.

— Tak.

— A ty nadal chcesz próbować.

Dewi spojrzała na ludzi w hali.

Na Zarę wypełniającą raport. Na Tomasa leżącego znów pod pojazdem. Na Irena obserwującego dłonie pracowników. Na Hana Okoro rozmawiającego nerwowo z urzędnikiem Rady Marsa.

— Marsjanie budują atmosferę, choć wiedzą, że tysiące rzeczy mogą się zepsuć — powiedziała. — Nie dlatego, że ryzyko nie istnieje. Dlatego, że możliwość życia jest warta odpowiedzialnej próby.

— Porównujesz nas do atmosfery?

— Nie. Porównuję ich decyzję do naszej.

Aria spojrzała na puste miejsce po brakującym pierścieniu.

— A jeśli ktoś kradnie części?

— Wtedy trzeba go znaleźć.

— Jednak rozpoczniesz śledztwo.

Dewi westchnęła.

— Nie powiedziałam tego.

— Pomyślałaś.

— Ario.

— Pomyśleć wolno.

Dewi uśmiechnęła się wbrew sobie.

— Niestety.

Po zakończeniu wizyty w zakładach naprawczych oficjalny program przewidywał obiad z przedstawicielami marsjańskich spółdzielni.

Dewi spodziewała się sali konferencyjnej, długiego stołu i kilku przemówień o międzyplanetarnej współpracy.

Zamiast tego zaprowadzono ich do stołówki pracowniczej.

Budynek stał kilkaset metrów od głównej hali, po drugiej stronie szerokiego placu transportowego. Nie prowadziła do niego żadna reprezentacyjna aleja. Trzeba było przejść pod dwoma przewodami technicznymi, ominąć pojazd rozładowujący pojemniki i zatrzymać się przy śluzie, ponieważ jedna z jej części chwilowo nie rozpoznawała identyfikatorów gości.

Szefowa protokołu Dewi patrzyła na to z rosnącym niepokojem.

— Pani prezydent — powiedziała cicho — możemy poprosić o inne wejście.

— Dlaczego?

— To nie jest wejście ceremonialne.

Dewi spojrzała na śluzę, przy której technik zdejmował właśnie osłonę panelu.

— Widzę.

— Oficjalna delegacja powinna…

— Oficjalna delegacja powinna wejść tam, gdzie wchodzą osoby, z którymi ma rozmawiać.

Aria zakołysała się obok.

— Myślałam, że lubisz ceremoniał.

— Lubię dobry ceremoniał. Zepsuta śluza nie stanie się lepsza od udawania, że jej nie widzimy.

Technik usłyszał ostatnie słowa.

— To nie jest poważna awaria — zapewnił.

— Oczywiście — odpowiedziała Dewi. — Poważne awarie zwykle zaczynają się od rzeczy, które nie są poważne.

Mężczyzna nie wiedział, czy prezydentka właśnie go skrytykowała, czy pochwaliła.

Po kilku minutach śluza zadziałała.

---

Stołówka była duża, jasna i znacznie cieplejsza niż hala. Przy długich stołach siedzieli pracownicy kończący zmianę. Nie przygotowano dla nich osobnej przestrzeni. Marsjanie uważali, że rozmowa o pracy powinna odbywać się tam, gdzie jadają osoby pracujące.

Dewi zaakceptowała to z wyraźnym zadowoleniem.

Jedynym ustępstwem wobec ceremoniału był stół ustawiony trochę wyżej na niewielkim podwyższeniu.

— Nie usiądę tam — powiedziała prezydentka.

Helena Var uniosła brwi.

— To miejsce dla gości honorowych.

— Właśnie dlatego.

— Na Wenus nie siedzisz na podwyższeniu?

— Oczywiście, że siedzę. Ale nie podczas wizyty, której celem jest rozmowa z robotnikami.

— To po co przywiozłaś trzy osoby od protokołu?

— Żeby wiedziały, kiedy podwyższenie jest potrzebne.

Helena uśmiechnęła się.

— Dobrze. Zdejmiemy stół.

— Nie trzeba. Niech zjedzą przy nim osoby, które lubią wysoko siedzieć.

Aria rozjaśniła się z rozbawieniem.

— Mogłabyś tam usiąść sama.

Dewi spojrzała na nią.

— Nie kuś mnie, Ario.

Usiadły przy jednym z długich stołów. Obok znalazł miejsce Iren, Zara Mendes, Tomas Rhee oraz kilku pracowników, których Dewi wcześniej nie spotkała.

Jedzenie było proste: gęsta zupa z roślin strączkowych, chleb z porostowego zakwasu, pieczone bulwy, warzywa z kanionowych szklarni i niewielkie porcje mięsa hodowanego komórkowo.

Dewi spróbowała zupy.

— Dobra — powiedziała.

— Jest pani pewna? — zapytała Zara.

— Dlaczego miałabym nie być?

— Wczoraj skrzywiła się pani przy winie.

— Wino było młode.

— To znaczy niedobre — wtrąciła Aria.

Dewi odłożyła łyżkę.

— Ario.

— Tylko tłumaczę.

— Nikt cię nie prosił.

Zara roześmiała się.

— My też tak mówimy o winie. „Młode” oznacza, że ktoś je zbyt wcześnie sprzedał.

— Albo że ktoś je zbyt wcześnie podał — odpowiedziała Dewi. — To nie to samo.

Iren jadł powoli i obserwował dłonie osób przy stole.

— Znowu patrzysz — zauważyła Aria.

— Tak.

— Na co?

— Na sposób, w jaki jedzą po pracy.

— To będzie część rzeźby?

— Może.

Tomas Rhee uniósł kawałek chleba.

— Chce pan wyrzeźbić robotnika z pełnymi ustami?

— Jeśli tak wygląda prawda.

— Wolałbym z narzędziem.

— Dlaczego?

— Narzędzie wygląda poważniej.

— A jedzenie nie jest poważne?

— Jest konieczne.

— Praca także.

Tomas zastanowił się i odgryzł kolejny kawałek.

— Niech pan przynajmniej nie robi mnie z otwartymi ustami.

— To mogę obiecać.

Przez chwilę rozmawiali o rzeźbach. Pracownicy nie zgadzali się, czy figury powinny być realistyczne. Jedni chcieli widzieć własne kombinezony, protezy, ślady pyłu i zmęczenie. Inni uważali, że park pamięci powinien pokazywać ludzi silniejszych i piękniejszych, niż wyglądali pod koniec zmiany.

— Pomnik nie jest lustrem — powiedziała starsza kobieta siedząca naprzeciw Dewi. — Ma przypominać, kim chcemy być.

— A jeśli zapomnicie przez to, kim jesteście? — zapytała Aria.

Kobieta spojrzała na nią bez lęku.

— To wtedy młodzi zrobią nam brzydsze pomniki.

Iren uśmiechnął się.

— Jak się pani nazywa?

— Salma Dey. Prowadzę spółdzielnię transportową „Czerwony Szlak”.

— Mogę kiedyś odwiedzić panią w pracy?

— Może pan. Ale nie uprzedzę kierowców. Inaczej wszyscy wypolerują pojazdy.

— W zakładzie także próbowali — zauważyła Zara.

— My przynajmniej nie umyliśmy drugiej zmiany — powiedział Tomas.

Han Okoro siedział kilka miejsc dalej. Udawał, że nie słyszy.

---

Po posiłku przy stołach pojawiły się dzbanki z gorzkim naparem oraz niewielkie ciastka z suszonymi owocami.

Dewi rozmawiała z Salmą Dey o transporcie pomiędzy osadami.

— Największym problemem jest odległość — wyjaśniała marsjańska koordynatorka. — Centralne magazyny działają dobrze, dopóki wszystko przebiega zgodnie z planem. Kiedy dwie osady jednocześnie potrzebują tych samych części, zaczyna się improwizacja.

— Czy dlatego części przenosi się poza oficjalnymi rejestrami? — zapytała Dewi.

Salma uniosła filiżankę, lecz nie napiła się.

— Czasem kierowca zabiera coś dodatkowo.

— Bez zapisu?

— Z zapisem późniejszym.

— Jak dużo późniejszym?

— Zależy od sytuacji.

— To nie jest jednostka czasu.

Salma westchnęła.

— Pani prezydent, Mars nie może czekać, aż każdy formularz przejdzie przez siedem komisji.

— Wenus także nie może. Dlatego mamy procedury awaryjne.

— My również.

— A części znikające z zakładów Kagan przechodzą przez procedurę awaryjną?

Przy stole zrobiło się trochę ciszej.

Salma spojrzała na Hana.

Han nadal udawał, że nie słucha.

— Nie wiem — odpowiedziała. — Moja spółdzielnia przewozi towary. Nie odpowiadamy za rejestry zakładów.

— Czy przewozicie części bez dokumentacji?

— Nie powinnam odpowiadać na pytania dotyczące wewnętrznych procedur Marsa bez obecności prawnika.

Dewi uśmiechnęła się.

— To bardzo rozsądna odpowiedź.

— Jest pani rozczarowana?

— Przeciwnie. Wolę osobę, która wie, kiedy potrzebuje prawnika, od osoby, która mówi zbyt wiele, a później zaprzecza własnym słowom.

Aria zbliżyła się do stołu.

— Czy prawnicy pomagają mówić prawdę?

— Pomagają przeżyć jej konsekwencje — odpowiedziała Salma.

Dewi roześmiała się krótko.

— Lubię panią.

— Jeszcze pani nie wie, czy mam coś wspólnego z brakującymi częściami.

— Właśnie dlatego powiedziałam, że panią lubię, a nie że pani ufam.

Salma skinęła głową z uznaniem.

---

Rozmowa mogłaby na tym się zakończyć, gdyby do stołu nie podeszła młoda kobieta w roboczym kombinezonie.

Stała przez chwilę kilka kroków od Dewi, wyraźnie niepewna, czy powinna się odezwać.

Ochrona prezydentki natychmiast zwróciła na nią uwagę.

— Pani prezydent — powiedziała w końcu kobieta.

Dewi odwróciła się.

— Tak?

— Nazywam się Leda Orlov. Pracuję w dziale rozliczeń spółdzielni atmosferycznej.

— Słucham.

Leda ścisnęła w dłoni identyfikator.

— Czy na Wenus pracownicy otrzymują udział w przychodach przedsiębiorstwa?

— W wielu przedsiębiorstwach tak.

— A jeśli przychód się nie zgadza?

Han Okoro podniósł głowę.

Helena Var, rozmawiająca dotąd przy drugim stole, również usłyszała pytanie.

Dewi nie zmieniła wyrazu twarzy.

— Z czym się nie zgadza?

— Z produkcją.

— Proszę mówić dokładniej.

Leda spojrzała na ludzi wokół.

— Nie tutaj.

— To pani podeszła do mnie tutaj.

— Wiem.

— Czy ktoś pani zagraża?

— Nie.

— Czy może pani mówić swobodnie?

Leda zawahała się.

— Nie jestem pewna.

Dewi wskazała miejsce obok siebie.

— Proszę usiąść.

Młoda kobieta usiadła.

Ochrona pozostała w pobliżu, ale nie podeszła bliżej.

— Od sześciu miesięcy nasze zakłady wytwarzają więcej elementów systemów atmosferycznych niż rok wcześniej — powiedziała Leda cicho. — Zwiększyliśmy produkcję o prawie jedenaście procent.

— A przychody?

— Spadły.

— O ile?

— Oficjalnie o trzy procent.

— Ceny spadły?

— Nie.

— Wzrosły koszty?

— Tak twierdzi administracja.

— Jakie?

— Transport, naprawy, straty magazynowe.

Salma Dey postawiła filiżankę na stole.

— Koszty transportu nie wzrosły o tyle.

Han wstał.

— To nie jest miejsce na omawianie niezweryfikowanych danych.

Dewi spojrzała na niego.

— Panie Okoro, proszę usiąść.

— Pani prezydent, to sprawa Marsa.

— Zgadza się.

— Więc…

— Więc proszę usiąść i pozwolić obywatelce Marsa dokończyć zdanie.

Han pozostał w miejscu.

Dewi nie podniosła głosu.

— Powiedziałam: proszę usiąść.

Koordynator usiadł.

Aria zafalowała jaśniej, ale tym razem niczego nie skomentowała.

— Czy zgłaszała pani rozbieżność? — zapytała Dewi.

— Tak.

— Komu?

— Przełożonym. Później komisji finansowej regionu.

— Otrzymała pani odpowiedź?

— Że dane zostaną sprawdzone.

— Kiedy?

— Cztery miesiące temu.

— Sprawdzono?

— Nie wiem. Odebrano mi dostęp do części rejestrów.

Helena Var podeszła do stołu.

— Pani Orlov, dlaczego nie zwróciła się pani bezpośrednio do Rady Marsa?

— Zwróciłam się.

Przewodnicząca zamarła.

— Kiedy?

— Siedem tygodni temu.

— Do którego biura?

Leda podała nazwę.

Helena odwróciła się do jednego ze swoich urzędników.

— Sprawdzisz to natychmiast.

Mężczyzna skinął głową i odszedł.

Dewi patrzyła na Ledę.

— Dlaczego mówi pani właśnie mnie?

— Bo jutro Wenus ma podpisać porozumienie dotyczące części atmosferycznych.

— I uważa pani, że nie powinnam podpisywać?

— Uważam, że powinna pani wiedzieć, że liczby mogą być fałszywe.

Dewi milczała przez chwilę.

— Dziękuję.

— To wszystko?

— Nie. Ale wszystko, co powiem teraz publicznie.

Leda wstała.

— Mogą mnie zwolnić.

— Czy marsjańskie prawo chroni osoby zgłaszające nieprawidłowości? — zapytała Dewi Helenę.

— Tak.

— W takim razie oczekuję, że ochrona będzie rzeczywista, nie tylko zapisana.

Helena Var zesztywniała.

— Mars nie potrzebuje pouczeń w sprawie własnego prawa.

— Każde państwo potrzebuje przypomnienia, kiedy obywatel boi się użyć istniejącej ochrony.

Przez moment patrzyły na siebie bez uśmiechu.

— Zajmę się tym — powiedziała w końcu Helena.

— Dobrze.

— Nie jako odpowiedź na twoje żądanie.

— Może pani nazwać powód dowolnie.

Aria przechyliła pasma ku Dewi.

— Teraz już rozpoczniesz śledztwo?

Prezydentka odwróciła ku niej twarz.

— Nie.

— Nadal?

— Nadal nie mam jurysdykcji.

— Ale jutro masz podpisać porozumienie.

— Tak.

— Czyli możesz odmówić.

— Mogę.

— I to nie jest śledztwo?

— To jest dbanie o interes Wenus.

— A jeśli przy okazji odkryjesz przestępstwo?

Dewi poprawiła złoty pas rękawa.

— Wtedy Mars będzie musiał zdecydować, czy chce je zbadać sam, czy z naszą pomocą.

Helena usłyszała.

— Zbadamy je sami.

— Doskonale — odpowiedziała Dewi. — Proszę więc zacząć przed jutrzejszym spotkaniem.

— W ciągu jednego wieczoru?

— Nie oczekuję rozwiązania. Oczekuję dowodu, że potraktowaliście sprawę poważnie.

Helena Var zacisnęła usta.

— Jesteś wymagającym gościem.

— Dlatego zaprasza się prezydentów, a nie dekoracje.

Aria rozjaśniła się.

— Mnie nazwano dziś zjawiskiem atmosferycznym.

Dewi spojrzała na nią.

— Nie pomagaj.

---

Iren nie odezwał się podczas całej rozmowy.

Dopiero kiedy Leda odeszła, zwrócił się do niej i poprosił o chwilę.

— Chce mnie pan wyrzeźbić? — zapytała z niedowierzaniem.

— Nie wiem.

— Dlaczego więc pan pyta?

— Bo stała pani przed prezydentką, przewodniczącą Rady i własnymi przełożonymi, ściskając identyfikator tak mocno, że pobielały pani palce.

Leda spojrzała na swoją dłoń.

— Bałam się.

— Widziałem.

— Nie chcę pomnika odwagi.

— Ja także nie.

— To czego pan chce?

Iren zastanowił się.

— Zobaczyć, czy praca polega czasem również na powiedzeniu, że jej owoce znikają.

Leda długo milczała.

— Może pan ze mną porozmawiać — zgodziła się w końcu. — Ale bez nazwiska w szkicach.

— Dobrze.

Aria obserwowała ich z drugiego końca stołu.

— Iren nie rzeźbi tylko mięśni — powiedziała.

— Zauważyłaś — odparła Dewi.

— Może powinnam zobaczyć jego szkice.

— Możesz poprosić.

— A jeśli odmówi?

— Wtedy nie zobaczysz.

Aria przygasła.

— Nadal mi się to nie podoba.

— Nie musi.

— Ale chyba zaczynam rozumieć.

Dewi wzięła ze stołu ostatnie ciastko.

— Co?

— Że wspólnota nie istnieje tylko wtedy, gdy wszyscy robią to samo. Czasem istnieje dlatego, że jedna osoba sprzeciwia się reszcie.

Prezydentka spojrzała na nią uważnie.

— Tak.

— A jeśli Leda się myli?

— Wtedy nadal miała prawo zadać pytanie.

— A jeśli kłamie?

— Wtedy trzeba to ustalić.

— Wszystko kończy się u ciebie procedurą.

— Procedura jest sposobem, żeby siła nie była jedynym argumentem.

Aria uniosła się nieco wyżej.

— A jawę też można osiągnąć procedurą?

— Mam nadzieję, że nie.

— Dlaczego?

Dewi zjadła ciastko i otarła palce serwetką.

— Bo wtedy zapewne kazałabyś nam wszystkim wypełnić formularze.

Gdy Dewi i Aria miały już wrócić wraz z orszakiem do hotelu, który delegacja wenusjańska zajmowała w całości, podeszła do nich Helena Var. Towarzyszyło jej tylko dwoje najbliższych współpracowników. Nie uśmiechała się już tak swobodnie jak podczas oficjalnego przyjęcia.

— Musimy porozmawiać — powiedziała cicho.

Dewi spojrzała na nią z uwagą.

— Czekałam na to. Sama jednak nie mogłam poprosić o taką rozmowę.

Aria przesunęła ku niej pasma światła.

— Dlaczego? Przecież od kilku godzin próbujesz dowiedzieć się, co dzieje się w marsjańskich zakładach.

— Ponieważ jestem prezydentką Wenus, a nie członkinią rządu Marsa — wyjaśniła Dewi. — Mogę zadawać pytania dotyczące współpracy gospodarczej i bezpieczeństwa naszych umów. Nie mogę natomiast żądać udziału w marsjańskim dochodzeniu, zanim Mars sam uzna, że potrzebuje zewnętrznej pomocy.

Helena skinęła głową. Wyglądało na to, że właśnie takiej odpowiedzi oczekiwała.

— Nie chcę prowadzić tej rozmowy w hotelu waszej delegacji ani w budynku Rady Marsa — powiedziała. — Każde z tych miejsc nadawałoby jej zbyt jednostronny charakter.

— Proponuję ambasadę Ziemi — odpowiedziała Dewi. — W obecnych warunkach będzie najbliższa neutralnemu gruntowi.

Helena prychnęła.

— Od kiedy Ziemia jest neutralna w sprawach handlu międzyplanetarnego?

— Nie jest. Jest jednak mniej bezpośrednio uwikłana niż Mars i Wenus. To wystarczy.

— Musimy ich zawiadomić.

Uśmiech Dewi stał się odrobinę jaśniejszy.

— Zawiadomiłam ich kilka godzin temu.

Helena patrzyła na nią przez chwilę.

— Jeszcze zanim poprosiłam o rozmowę?

— Wtedy, gdy robotnica z działu rozliczeń powiedziała mi, że przychody nie odpowiadają produkcji. Przygotowanie miejsca spotkania nie oznaczało jeszcze, że do niego dojdzie. Oznaczało tylko, że nie zamierzałam tracić czasu, gdybyś podjęła właściwą decyzję.

— Skromna jak zwykle — mruknęła Helena.

— Przezorność nie jest skromnością.

Aria zafalowała z rozbawieniem.

— Dlatego właśnie zajmujemy cały hotel.

Dewi nie odpowiedziała.

---

Podróż do stolicy trwała niemal trzy godziny. Kiedy przybyły, noc była już głęboka, choć blask miast ukrytych w kanionach rozpraszał ciemność nad częścią horyzontu.

Ambasada Ziemi mieściła się w neoklasycystycznym budynku zbudowanym z jasnego marsjańskiego kamienia. Wysokie kolumny i szeroki portyk nawiązywały do architektury dawnej Europy, ale za nimi znajdowały się współczesne systemy podtrzymywania atmosfery, ogrody hydroponiczne i zabezpieczone centrum łączności z kilkudziesięcioma ziemskimi państwami.

Pomimo późnej pory ambasada była przygotowana.

Największą salę konferencyjną zamknięto dla pozostałych gości. Przy głównym stole ustawiono miejsca dla Dewi, Arii i Heleny Var. Tabliczki zapisano w kilku językach Ziemi, po łacinie, w języku balijskim, w marsjańskiej mowie urzędowej oraz we wspólnym języku Układu.

Przy miejscu Arii widniało określenie:

ARIA — PRADAWNA WENUS, STATUS PAŃSTWOWY W OPRACOWANIU

— W samoopracowaniu — poprawiła Aria.

Brodaty mężczyzna, który wyszedł im naprzeciw, ukłonił się nisko.

— Oczywiście. W samoopracowaniu. Nazywam się Ryszard Siedlecki. To zaszczyt powitać w progach ambasady najwyższe przedstawicielki Marsa i Wenus oraz Pradawną, która sama uczestniczy w określaniu swojego przyszłego statusu.

Jego uprzejmy uśmiech zawierał odrobinę ironii, ale nie lekceważenia.

— Sądzę — mówił dalej — że jej eminencja prezydentka Dewi Po Burzy Ayu również nieprzypadkowo oficjalnie przyjęła imię nadane jej w języku Pradawnych.

— Nadała je Czerwona — powiedziała Aria.

— Nie robię z tego tajemnicy — odpowiedziała Dewi. — Zależy mi na tym, aby przebudzone Pradawne wybrały życie we wspólnym państwie planetarnym. Przyjęcie imienia było wyrazem osobistego szacunku wobec Czerwonej, ale oczywiście ma również znaczenie polityczne. Jest ukłonem w stronę jej ludu. W waszą stronę, Ario.

Światło Pradawnej pojaśniało.

— Jesteś podstępna.

— Jestem polityczką.

— A zatem nawet imię Po Burzy jest narzędziem polityki.

Dewi wzruszyła ramionami. W jej wykonaniu nawet ten gest wyglądał niemal ceremonialnie.

— Jest imieniem, darem, znakiem więzi i narzędziem politycznym. Rzeczy nie przestają być szczere tylko dlatego, że mają więcej niż jedno znaczenie.

Aria przez chwilę nie odpowiedziała.

— Przejdźmy jednak do sprawy Marsa — powiedziała Dewi, zwracając się do ambasadora. — Kwestie ustroju Wenus pozostawmy na Wenus.

Ryszard Siedlecki wskazał miejsca przy stole.

— Prezydenci Francji, Polski i Stanów Zjednoczonych, działając również w porozumieniu z władzami giełd w Warszawie i Nowym Jorku, poprosili Wenus o pomoc w zbadaniu niezwykłych zjawisk dotyczących marsjańskich podmiotów gospodarczych. Sprawa ma bezpośrednie konsekwencje dla ziemskich rynków.

Helena Var zajęła miejsce naprzeciw niego.

— Co dokładnie dzieje się na waszych giełdach?

— Marsjańskie spółdzielnie nie sprzedają na Ziemi udziałów pozwalających inwestorom przejąć nad nimi kontrolę. Emitują jednak certyfikaty powiązane z przyszłymi przychodami, obligacje rozwojowe i udziały w zależnych spółkach handlowych. Wiele z tych instrumentów jest notowanych na giełdach ziemskich.

Ambasador uruchomił ekran. Pojawiły się na nim wykresy dotyczące kilku największych marsjańskich federacji przemysłowych.

— Od dłuższego czasu ceny tych papierów zachowują się w sposób trudny do wyjaśnienia. Oficjalne dane wskazują na wzrost produkcji i utrzymanie terminowości dostaw. Tymczasem wykazywane przychody okresowo spadają, marże kurczą się, a wyceny niektórych podmiotów załamują się bez wyraźnego związku z ich działalnością.

— Czyżby nasze produkty utraciły dawną jakość? — zapytała Helena, wyraźnie urażona.

Ryszard pokręcił głową.

— Przeciwnie. Marsjańska jakość i niezawodność dostaw pozostają znakomite. Problem jest bardziej subtelny. Ziemscy analitycy podejrzewali początkowo, że marsjańskie przedsiębiorstwa stosują dumping, aby zachować udział w rynku mimo wzrostu kosztów. To mogłoby tłumaczyć malejące marże, lecz nie tłumaczy wszystkiego.

Wykres zmienił się. Zaznaczono na nim gwałtowne skoki i spadki wycen.

— Tuż przed publikacją niektórych raportów pojawiają się duże, nietypowe transakcje. Ktoś zachowuje się tak, jakby znał dane wcześniej. Później część raportów zostaje korygowana, lecz korekty nie odpowiadają rzeczywistemu przepływowi towarów. Produkcja jest wysoka. Dostawy docierają. A jednak część pieniędzy albo produktów znika gdzieś pomiędzy zakładem, spółką handlową i ostatecznym odbiorcą.

Helena pochyliła się ku ekranowi.

— Sugerujecie manipulowanie wycenami?

— To jedna z możliwości. Inna to wyprowadzanie przychodów poprzez fikcyjne koszty, podstawione podmioty albo nieformalny handel. Możliwe jest także, że ktoś łączy oba mechanizmy.

Dewi włączyła kolejny zestaw danych.

— Na Wenus widzimy podobne rozbieżności. Zamówione towary docierają w terminie, lecz ceny bywają nienaturalnie niskie w stosunku do deklarowanych kosztów wytworzenia. Niektóre marsjańskie podmioty wystawiają faktury za transport i naprawy znacznie droższe niż porównywalne usługi. Jednocześnie informacje o ich kondycji finansowej zmieniają się w sposób, którego nie potrafią wyjaśnić nasi eksperci.

— Dlaczego wcześniej nie przedstawiliście nam tych podejrzeń? — zapytała Helena.

— Ponieważ same podejrzane wykresy nie są dowodem przestępstwa — odpowiedziała Dewi. — Nie chciałam oskarżać Marsa na podstawie zachowania ziemskich giełd. Mieliśmy dwa wyjścia. Mogliśmy wysłać wywiad gospodarczy i próbować ustalać wszystko bez waszej wiedzy. Mogliśmy też poczekać na potwierdzenie, że problem istnieje w rzeczywistej gospodarce, a następnie zagrać z wami w otwarte karty.

Helena uśmiechnęła się krzywo.

— Nie mów mi, że na Marsie nie ma wenusjańskich agentów.

— Jest ich tylu, ilu zwykle bywa pomiędzy zaprzyjaźnionymi państwami o dużej wymianie handlowej.

— Czyli są — oznajmiła triumfalnie Aria.

Wszyscy spojrzeli na nią.

Pradawna przygasła.

— To chyba było oczywiste — dodała ciszej.

Dewi wróciła do głównego tematu.

— Ziemia poprosiła nas o przygotowanie możliwości wspólnego dochodzenia. Podkreślam: przygotowanie. Żaden zewnętrzny zespół nie może prowadzić działań na Marsie bez zgody waszych władz.

— Przygotowaliśmy listę ekspertów — wyjaśnił Ryszard. — Ziemia proponuje, aby pracami kierował Pierre La Four, specjalista od złożonych przestępstw gospodarczych i manipulacji rynkowych. Wenus może zapewnić śledczych finansowych, analityków handlu międzyplanetarnego i dostęp do dokumentacji swoich kontraktów.

— Mars musiałby mieć własnego współprzewodniczącego — powiedziała Helena.

— Oczywiście — odpowiedziała Dewi. — Marsjańscy śledczy mieliby pełny udział w podejmowaniu decyzji. Zespół nie byłby obcą komisją kontrolującą wasze państwo, lecz wspólną grupą powołaną za waszą zgodą.

— Dostęp do naszej infrastruktury krytycznej pozostanie ograniczony.

— Dostęp powinien być przyznawany wyłącznie wtedy, gdy będzie konieczny i zatwierdzony przez stronę marsjańską.

— Wszystkie dowody dotyczące przestępstw popełnionych na Marsie trafią do naszej prokuratury.

— Tak.

— Nie zgadzam się również, aby zespół publikował informacje bez zgody Marsa przed zakończeniem pierwszego etapu dochodzenia.

Ryszard Siedlecki pochylił głowę.

— Ziemia może zaakceptować czasową poufność. Nie może natomiast zgodzić się na bezterminowe ukrywanie ustaleń mających wpływ na nasze rynki i obywateli.

— Nie żądam bezterminowego ukrywania.

— W takim razie możemy określić termin i procedurę wspólnej publikacji — powiedziała Dewi. — Tajemnica na początku ochroni śledztwo. Później jednak musi pojawić się przejrzystość. Inaczej odbudowanie zaufania będzie niemożliwe.

Helena oparła dłonie o stół.

— To wszystko jest poniżające. Mars stworzył system oparty na równości, wzajemnym zaufaniu i współodpowiedzialności. Teraz przybywają przedstawiciele dwóch planet i proponują nam pomoc w liczeniu własnych części oraz pieniędzy.

Dewi nie odpowiedziała od razu. Pozwoliła, by sprzeciw Heleny wybrzmiał w sali.

— Nie traktuj tej propozycji jak jałmużny ani sądu nad waszym ustrojem — powiedziała w końcu. — To, co zamierzamy, wynika zarówno z troski o Mars, jak i z ochrony naszych własnych interesów. Marsjański system jest szczególny i cenny. Jego spółdzielczość, równościowość oraz kult wspólnej pracy są jednym z najważniejszych eksperymentów społecznych Układu. Mało kto poradziłby sobie bez marsjańskich towarów, technologii i doświadczenia.

Dewi przesunęła ku Helenie dane z wenusjańskich kontraktów.

— Każdy system ma jednak słabe miejsca. Ustrój oparty na wzajemnym zaufaniu może mieć trudność z zauważeniem osoby, która używa języka wspólnoty do ukrywania prywatnej korzyści. Odpowiedzialność rozdzielona pomiędzy wiele rad, spółdzielni i komisji może sprawić, że wszyscy widzą fragment problemu, ale nikt nie widzi całości.

Helena patrzyła na nią chłodno.

— A system Wenus nie ma wad?

— Ma wiele. Władza prezydencka jest u nas bardzo silna. Pozwala mi szybko zarządzić kontrolę i skupić odpowiedzialność, ale stwarza niebezpieczeństwo nadużycia, arbitralności oraz uzależnienia państwa od jakości jednej osoby. Nie proponuję wam naśladowania Wenus. Proponuję połączenie naszych różnych zdolności na czas konkretnego kryzysu.

Ryszard Siedlecki skinął głową.

— Ziemia podziwia Marsjan, ale nie będzie udawała bezinteresowności. Chcemy uspokoić własne rynki, zabezpieczyć inwestycje obywateli i otrzymać gwarancję niezaburzonych dostaw na kolejne dekady. To właśnie czyni propozycję uczciwą. Nie oferujemy łaski. Współpracujemy, ponieważ wszyscy możemy stracić.

Aria przyglądała się kolejno ambasadorowi, Dewi i Helenie.

— Ja bym im nie ufała — powiedziała w końcu. — Skoro każdy chce czegoś dla siebie, może mówić tylko tyle prawdy, ile mu się opłaca.

Dewi zwróciła ku niej spokojne spojrzenie.

— Wyjaśniliśmy możliwie dokładnie, jakie mamy interesy, czego się obawiamy i jakie stawiamy warunki. Uczciwość nie oznacza braku własnych celów. Oznacza nieukrywanie ich przed osobami, z którymi zawiera się porozumienie.

— Ziemia również nie twierdzi, że przybyła zbawiać Mars — dodał Ryszard. — Potrzebujemy stabilnego handlu. Mówimy to wprost.

Helena przez dłuższą chwilę przeglądała wykresy i dokumenty. Poprosiła jednego ze swoich współpracowników o sprawdzenie kilku nazw podmiotów. Przy innym stole trwała cicha wymiana danych z marsjańskimi archiwami.

Dopiero po kilkunastu minutach przewodnicząca odsunęła ekran.

— Zgadzam się na powołanie wspólnego zespołu — powiedziała. — Nie dlatego, że bezwarunkowo wam wierzę. Zgadzam się, ponieważ pierwsze sprawdzenia potwierdzają, że część wskazanych rozbieżności istnieje, a zewnętrzne dane mogą nam pomóc zobaczyć wzór, którego dotąd nie widzieliśmy.

Wskazała kolejno Dewi i Ryszarda.

— Mars wyznaczy współprzewodniczącego. Zespół będzie działał na podstawie naszego prawa, przy zachowaniu dostępu do ziemskich i wenusjańskich dokumentów. Informacje pozostaną poufne do końca pierwszego etapu. Wszystkie działania wobec obywateli Marsa będą wymagały zgody marsjańskiej prokuratury.

— To rozsądne warunki — odpowiedziała Dewi.

— Chcę jeszcze jednego zabezpieczenia. Jeżeli okaże się, że sprawa nie dotyczy przestępstwa, lecz wad naszego systemu, raport nie może zostać użyty do podważenia marsjańskiej autonomii ani narzucenia nam obcego modelu gospodarczego.

Dewi spojrzała jej prosto w oczy.

— Mogę obiecać, że Wenus nie wykorzysta śledztwa jako pretekstu do narzucania Marsowi własnego ustroju. Nie mogę obiecać, że raport nie wywoła dyskusji. Prawda ma skutki.

— Przyjmuję.

Ryszard odchrząknął.

— Ziemia ma jeszcze jeden warunek. Chcemy, aby jej eminencja Dewi Po Burzy Ayu osobiście uczestniczyła w działaniach zespołu.

Dewi uniosła brew.

— Miała pełnić jedynie funkcję wspierającą — zauważyła Helena.

— Nadal nie proponujemy jej przewodnictwa. Pierre La Four pozostanie głównym koordynatorem, obok marsjańskiego współprzewodniczącego. Jednak obecność prezydentki Wenus nada ustaleniom wiarygodność, której nie zapewni żaden anonimowy ekspert. W ziemskich badaniach zaufania Dewi Po Burzy Ayu znajduje się na czele listy zagranicznych polityków, których deklaracjom obywatele skłonni są wierzyć.

Aria rozjaśniła się z wyraźną przyjemnością.

— Czyli chcą cię jako ozdobę wiarygodności.

Dewi popatrzyła na nią.

— Nie jako ozdobę. Jako poręczycielkę.

— To brzmi podobnie, tylko drożej.

Tym razem nawet Helena się uśmiechnęła.

Dewi zwróciła się do ambasadora.

— Wezmę udział w pracach zespołu. Nie będę jednak podpisywała ustaleń, których sama nie sprawdzę. Moja reputacja nie jest pieczęcią do wypożyczenia.

— Właśnie dlatego o panią prosimy — odpowiedział Ryszard.

Dewi spojrzała na wykresy, listę brakujących części oraz pierwsze zestawienia rozbieżnych przychodów.

Jeszcze tego ranka miała jedynie odwiedzać zakłady, wygłaszać przemówienia i podpisać porozumienie gospodarcze.

Teraz stała się członkinią międzyplanetarnego zespołu dochodzeniowego.

Nie wyglądała na niezadowoloną.

Pierre La Four przybył do ambasady Ziemi następnego dnia przed południem.

Nie przypominał człowieka, którego mieszkańcy Marsa mogliby łatwo uznać za bohatera dochodzenia. Był szczupły, nieco przygarbiony i ubrany w ciemny garnitur, którego krój wydawał się o kilka dekad starszy od obowiązującej mody. Miał długą, wąską twarz, siwe włosy i oczy sprawiające wrażenie stale zmęczonych. Nie nosił widocznych implantów ani urządzeń analitycznych. Jedynym przedmiotem, który położył przed sobą na stole, był cienki notes z prawdziwego papieru.

Marsjańskim współprzewodniczącym zespołu został prokurator Kamil Adebayo, specjalista od przestępstw gospodarczych w federacjach spółdzielczych. Był znacznie młodszy od Pierre’a, wysoki, szeroki w ramionach i ubrany w prosty granatowy kombinezon. Na jego piersi nie widniały żadne odznaczenia. Marsjańska prokuratura uważała, że śledczy powinien budzić zaufanie sposobem pracy, nie rangą haftowaną na stroju.

Przy stole zasiedli także analitycy z Wenus i Ziemi, przedstawiciele marsjańskiej prokuratury, Helena Var, Dewi oraz Aria.

Pradawna nie miała formalnej funkcji.

W protokole zapisano ją jako obserwatorkę dopuszczoną za zgodą trzech stron. Dewi uważała, że to rozsądne. Kamil Adebayo uważał, że to ryzykowne. Pierre La Four nie wyraził opinii, lecz poprosił, aby Aria nie wchodziła w systemy informacyjne bez każdorazowej zgody osoby odpowiedzialnej za dane.

Aria zgodziła się bez droczenia.

To zaniepokoiło Dewi bardziej niż jej zwykłe protesty.

Pierwsze spotkanie odbywało się w tej samej sali, w której poprzedniej nocy uzgodniono powołanie zespołu. Usunięto jednak tabliczki z tytułami i państwowymi godnościami. Zastąpiły je niewielkie oznaczenia funkcji: przewodniczący, analiza finansowa, handel międzyplanetarny, prawo marsjańskie, bezpieczeństwo danych.

Przy miejscu Dewi widniał napis:

PORĘCZENIE POLITYCZNE I NADZÓR WENUSJAŃSKI

Prezydentka długo patrzyła na tabliczkę.

— Brzmi tak, jakbym miała odpowiadać własną reputacją za cudze błędy — powiedziała.

Pierre La Four otworzył notes.

— Tak właśnie jest.

Dewi usiadła.

Nie zaprotestowała ponownie, ale jej uprzejmy uśmiech stracił część ciepła.

Pierre rozpoczął bez przemówienia powitalnego.

Powiedział, że zespół nie powinien najpierw szukać winnego. Powinien najpierw ustalić, czy wszystkie obserwowane zjawiska rzeczywiście należą do jednej sprawy. Brakujące części w Kagan mogły być wynikiem zwykłej kradzieży, wad rejestrów albo nieformalnej redystrybucji pomiędzy osadami. Spadek oficjalnych przychodów mógł wynikać z ukrytych kosztów terraformowania, błędów księgowych lub celowego wyprowadzania pieniędzy. Nietypowe ruchy papierów wartościowych na Ziemi mogły być powiązane z marsjańskimi nieprawidłowościami, ale równie dobrze mogły stanowić odrębne przestępstwo popełniane przez inwestorów, którzy jedynie wykorzystywali niejasność danych.

— Najbardziej niebezpiecznym błędem w złożonym dochodzeniu — wyjaśnił spokojnie — jest zakochać się w pierwszym spójnym wyjaśnieniu. Umysł odczuwa ulgę, gdy wiele drobiazgów zaczyna tworzyć jeden wzór. Ta ulga nie jest dowodem.

Aria przesunęła ku niemu jedno pasmo.

— A co jest dowodem?

— Coś, co pozostaje prawdziwe także wtedy, gdy bardzo chcemy, żeby było inaczej.

Pradawna przyjęła odpowiedź bez komentarza.

Pierre podzielił pracę na cztery obszary.

Pierwszy zespół miał ustalić rzeczywisty przepływ części: od produkcji przez magazyny, transport i warsztaty po końcowego odbiorcę. Drugi miał zbadać pieniądze: faktury, przychody, koszty, fundusze spółdzielcze oraz podmioty pośredniczące. Trzeci otrzymał zadanie odtworzenia zmian wycen na ziemskich giełdach i sprawdzenia, kto handlował certyfikatami marsjańskich federacji tuż przed publikacją raportów. Czwarty miał przyjrzeć się systemowi zarządzania: temu, kto otrzymywał informacje, kto mógł zmieniać rejestry i dlaczego ostrzeżenia Ledy Orlov nie dotarły do Rady Marsa.

— Ja zajmę się miejscami, w których te cztery obszary się przecinają — powiedział Pierre. — Prokurator Adebayo będzie odpowiadał za legalność działań na Marsie i zabezpieczenie dowodów. Prezydentka Dewi będzie mogła żądać wyjaśnień dotyczących umów z Wenus oraz oceniać, czy dalsze negocjacje gospodarcze są bezpieczne.

— Będę mogła także zadawać pytania niezwiązane bezpośrednio z umowami Wenus — zauważyła Dewi.

Kamil Adebayo odpowiedział po dłuższej chwili.

— Może pani zadawać pytania. Marsjańscy śledczy zdecydują, które z nich wymagają formalnych czynności.

Dewi spojrzała na niego z uprzejmością osoby, która właśnie zapamiętała każde słowo i zamierzała później sprawdzić jego granice.

— To wystarczy.

Pierre zwrócił się do Arii.

— Pani rola jest mniej jasna.

— Mój status jest w samoopracowaniu.

— Widziałem tabliczkę.

— Mogę dostrzec zmiany zachowania osób, ruch światła w implantach, mikroróżnice głosu oraz wzory aktywności systemów, których biologiczni ludzie nie zauważają.

— Może pani również błędnie interpretować to, co pani widzi.

Aria przygasła.

— Tak.

— W takim razie proszę zapisywać obserwacje bez natychmiastowego nazywania ich kłamstwem, winą albo strachem. Jeżeli ktoś zaciska dłoń, zapisujemy, że zacisnął dłoń. Nie zapisujemy, że ukrywa kradzież.

— Elian mówiła podobnie.

— Psycholodzy i detektywi mają czasem ten sam problem. Ludzie bardzo chcą, żebyśmy od razu wiedzieli, co znaczą ich gesty.

---

Pierwsze dane wypełniły salę kilka minut później.

Na ścianach pojawiły się schematy marsjańskiej produkcji, trasy przewozowe, zestawienia zamówień oraz tysiące pozycji magazynowych. Każdy przepływ miał własny kolor. Części systemów atmosferycznych oznaczono błękitem, urządzenia górnicze ochrą, elementy energetyczne żółcią, a sprzęt transportowy czerwienią.

Z daleka wszystko wyglądało uporządkowanie.

Marsjańskie federacje przemysłowe publikowały szczegółowe raporty. Spółdzielnie rejestrowały decyzje rad pracowniczych. Transporty miały identyfikatory, magazyny prowadziły automatyczną ewidencję, a każda awaryjna redystrybucja wymagała późniejszego zatwierdzenia przez lokalną komisję.

Problem ujawniał się dopiero przy porównaniu różnych systemów.

Pierre poprosił o pokazanie jednego prostego przykładu: partii stu dwudziestu regulatorów ciśnienia, wyprodukowanych pięć miesięcy wcześniej w zakładzie Asterion.

W rejestrze produkcyjnym wszystkie urządzenia opuściły fabrykę.

W systemie transportowym sto siedemnaście dotarło do magazynów regionalnych.

Trzy oznaczono jako uszkodzone podczas przewozu.

Z pozoru wszystko się zgadzało.

Kiedy jednak analityczka z Wenus otworzyła dokumentację ubezpieczeniową, okazało się, że odszkodowanie wypłacono za osiem uszkodzonych regulatorów.

W księgach spółdzielni handlowej zapisano natomiast sprzedaż stu trzynastu sztuk.

— Brakuje siedmiu — powiedział Kamil Adebayo.

Pierre pokręcił głową.

— Jeszcze nie wiemy, ilu brakuje. Wiemy tylko, że trzy systemy opisują ten sam transport trzema różnymi liczbami.

Prześledzili każdy regulator osobno.

Cztery urządzenia, które oficjalnie uznano za uszkodzone, pojawiły się później w rejestrach naprawczych niewielkich osad. Zostały zamontowane i działały prawidłowo. Dwa inne wykorzystano w zakładach Kagan, ale nie dało się ustalić, kto je dostarczył. Ostatni regulator zniknął całkowicie.

— Czyli przynajmniej część „uszkodzonych” towarów wróciła do obiegu — stwierdziła Dewi.

— Tak — powiedział Pierre. — A ktoś otrzymał odszkodowanie, jakby zostały utracone.

— To zwykłe wyłudzenie ubezpieczeniowe.

— Byłoby zwykłe, gdyby dotyczyło jednego transportu.

Analitycy uruchomili szersze porównanie.

W ciągu ostatniego roku podobny wzór pojawił się w czterdziestu trzech przewozach. Towary oznaczane jako uszkodzone, zagubione albo wycofane wracały później do obiegu poprzez lokalne warsztaty. Często trafiały do osad, które pilnie potrzebowały części i nie mogły czekać na oficjalną dostawę.

Niektóre z tych przesunięć mogły uratować ludziom życie.

Jednocześnie za utracone towary wypłacano pieniądze.

— To może być nieformalny system pomocy — powiedziała Helena Var. — Ktoś kieruje części tam, gdzie są najbardziej potrzebne, a koszty pokrywa z ubezpieczenia.

— W takim razie dlaczego nie istnieje jawny fundusz awaryjny? — zapytała Dewi. — Dlaczego pracownicy czekają na pierścienie uszczelniające, podczas gdy urządzenia uznane za zniszczone pojawiają się w innych osadach bez dokumentacji?

Helena nie odpowiedziała od razu.

Marsjański system rzeczywiście posiadał fundusze awaryjne. Były jednak obciążone procedurami i wymagały zgody kilku rad. Nieformalny obieg działał szybciej. Przez wiele lat mógł być tolerowany jako praktyczny sposób omijania powolnej administracji.

Pierre zapisał coś w notesie.

— Nie pytajmy jeszcze, czy ten system jest dobry czy zły. Ustalmy, kto go kontroluje.

---

Po trzech godzinach pracy pojawił się pierwszy wspólny punkt pomiędzy częściami, pieniędzmi i rynkami.

Większość transportów z niezgodnościami ubezpieczała ta sama instytucja: Marsjański Fundusz Wzajemnego Zabezpieczenia „Phobos”.

Nie była prywatną firmą.

Należała do sieci spółdzielni przemysłowych i miała chronić je przed stratami, których pojedyncze zakłady nie mogłyby udźwignąć. Każda federacja wpłacała składkę. W razie awarii, katastrofy albo utraty transportu fundusz wypłacał środki z zasobów wspólnych.

W teorii nikt nie zarabiał na jego działalności.

W praktyce wypłaty z funduszu rosły od dwóch lat, choć liczba poważnych wypadków transportowych spadała.

Jednocześnie „Phobos” emitował na Ziemi obligacje zabezpieczone przyszłymi składkami spółdzielni. Ich ceny podlegały gwałtownym wahaniom przed publikacją raportów o stratach.

Analityk ziemski wyświetlił listę największych transakcji.

Kupujący i sprzedający ukrywali się za siecią funduszy inwestycyjnych zarejestrowanych na Ziemi, Księżycu, Wenus oraz w kilku stacjach orbitalnych. Większość nazw niczego nie mówiła śledczym.

Jedna zwróciła uwagę Dewi.

— „Awanse Chmurowe” — przeczytała. — To wenusjański fundusz.

— Niewielki — odpowiedziała analityczka. — Formalnie inwestuje oszczędności pracowników platform atmosferycznych.

— Kto nim zarządza?

— Spółka powiernicza z Nowej Konstancji.

Dewi wyprostowała się.

— Proszę natychmiast zabezpieczyć jej dokumentację.

Kamil Adebayo przypomniał, że marsjański zespół nie może wydawać poleceń instytucjom na Wenus.

— Ja mogę — odpowiedziała prezydentka.

Wydała krótką dyspozycję swojemu urzędowi. Nie potrzebowała zgody komisji ani oddzielnego nakazu politycznego. Wenusjański organ nadzoru finansowego miał rozpocząć kontrolę funduszu i uniemożliwić usunięcie danych.

Helena Var obserwowała ją z mieszaniną podziwu i nieufności.

— Właśnie o tym mówiłaś — zauważyła. — Jedna osoba podejmuje decyzję i aparat państwa rusza.

— Tak.

— Na Marsie musielibyśmy zwołać radę funduszu, komisję ochrony danych i przedstawicieli zainteresowanych spółdzielni.

— Dlatego wy macie mniejsze ryzyko, że jedna zła prezydentka wykorzysta kontrolę przeciw przeciwnikom. Ja natomiast mogę szybciej zabezpieczyć dowody.

— Nadal nie wiem, który system jest lepszy.

— Ja także nie. Dlatego nie proponuję połączenia naszych konstytucji.

Aria patrzyła na nie obie.

— Czy wspólnota może być zbyt powolna, żeby obronić samą siebie?

Pierre odpowiedział dopiero po chwili.

— Może. Jednostka może być za szybka i zniszczyć ją w imię obrony. Dlatego śledztwa mają procedury, ale również tryby nagłe.

Aria przesunęła się bliżej ekranów.

— Pradawne nie mają jeszcze procedur.

— Macie czas, żeby je stworzyć.

— Niektóre z nas mogą obudzić się gwałtownie.

— Wtedy pierwszą procedurą powinna być możliwość zatrzymania się.

Światło Arii zadrżało.

Dewi zauważyła to, lecz nie skomentowała.

---

Po południu zespół otrzymał dane z warsztatów Kagan.

Zaginione małe roboty serwisowe nie były jedynymi urządzeniami, które przepadły. W ciągu osiemnastu miesięcy zgłoszono brak czterdziestu siedmiu maszyn, ponad tysiąca czujników, setek filtrów i wielu zestawów naprawczych. Większość pozycji miała niewielką wartość w stosunku do całego budżetu zakładów.

Łącznie tworzyły jednak znaczącą sumę.

Jeszcze bardziej niepokojące było to, że braki nie rozkładały się losowo.

Najczęściej znikały części łatwe do odsprzedaży albo wykorzystania w rozproszonych osadach. Rzadko ginęły elementy specjalistyczne, których pochodzenie można było łatwo ustalić. Ktoś znał system wystarczająco dobrze, by wybierać towary potrzebne, uniwersalne i trudne do śledzenia.

Pierre poprosił o mapę miejsc, w których odnajdywano urządzenia uznane wcześniej za zaginione.

Punkty tworzyły pas biegnący wzdłuż kilku głównych szlaków transportowych. Wiele prowadziło przez region zarządzany przez spółdzielnię „Czerwony Szlak”, kierowaną przez Salmę Dey.

Helena Var spoważniała.

— To nie oznacza, że Salma bierze udział w przestępstwie. Jej pojazdy obsługują niemal jedną trzecią przewozów w tym regionie.

— Zgadzam się — powiedział Pierre. — Duża obecność na mapie może wynikać z dużej skali działalności.

— Ale jej transporty są wspólnym elementem — zauważyła Aria.

— Wspólnym elementem jest także marsjański pył — odpowiedział Pierre. — Nie aresztujemy pyłu.

Pradawna przyjęła uwagę spokojnie.

Zaczynała rozumieć jego sposób pracy. Nie lekceważył jej obserwacji, lecz nie pozwalał im natychmiast stać się oskarżeniami.

Dewi poprosiła o zestawienie dochodów „Czerwonego Szlaku”.

Spółdzielnia nie wykazywała nadzwyczajnych zysków. Przeciwnie, jej oficjalne wyniki pogarszały się od roku. Wypłaty dla pracowników zmalały, choć liczba zleceń wzrosła.

— To nie wygląda jak przedsiębiorstwo wzbogacające się na kradzieży — powiedziała Helena.

— Chyba że pieniądze nie trafiają do przedsiębiorstwa — odpowiedziała Dewi.

Na ekranie pojawiły się płatności za naprawy pojazdów, awaryjne zmiany tras i usługi podwykonawców. Koszty rosły znacznie szybciej niż liczba transportów.

Kilku podwykonawców miało krótką historię działalności.

Jeden powstał osiem miesięcy wcześniej i już otrzymywał większe zlecenia niż warsztaty działające od dziesięcioleci.

Nazywał się „Braterska Pomoc Techniczna”.

Aria przeczytała nazwę.

— To brzmi niewinnie.

Dewi spojrzała na nią.

— Nazwy przedsiębiorstw często mówią, za co chcą być uznawane, nie czym są.

Pierre zapisał nazwę w notesie.

— Jutro porozmawiamy z Salmą Dey. Nie oskarżymy jej. Poprosimy, żeby przeprowadziła nas przez własny system transportowy i wyjaśniła, dlaczego koszty rosną.

— A jeśli odmówi? — zapytała Aria.

— Wtedy prokurator Adebayo zdecyduje, czy istnieją podstawy do formalnego żądania dokumentów.

Kamil skinął głową.

— Po dzisiejszych ustaleniach takie podstawy prawdopodobnie istnieją. Wolę jednak najpierw usłyszeć jej wyjaśnienie.

Dewi spojrzała na zegar.

Pracowali od wielu godzin. Personel ambasady kilkakrotnie przynosił jedzenie, lecz większość pozostała nietknięta.

— Na dziś wystarczy — powiedziała.

Pierre uniósł wzrok znad notesu.

— Nie skończyliśmy.

— Nie skończymy dzisiaj. Zmęczeni śledczy zakochują się w najprostszym wyjaśnieniu jeszcze szybciej niż wypoczęci.

Pierre przez chwilę jej się przyglądał.

Potem zamknął notes.

— Zgoda.

Helena Var odsunęła ekran.

— Jutro rano spotkanie z Salmą. Później Fundusz „Phobos”.

— Nie jednocześnie — powiedział Pierre. — Najpierw transport. Chcę wiedzieć, jak części poruszają się w świecie rzeczywistym, zanim ponownie wejdziemy w księgi.

Dewi wstała.

— I chcę zobaczyć ludzi, którzy korzystają z nieformalnych dostaw. Jeśli ten system rzeczywiście pomaga osadom, nie możemy badać go wyłącznie jako mechanizmu kradzieży.

Kamil Adebayo spojrzał na nią z uznaniem.

— To ważne.

— Wiem.

Aria przesunęła się ku wyjściu, lecz zatrzymała się przy wykresie pokazującym części uznane za utracone, a później zamontowane w odległych osadach.

— Czy można jednocześnie ratować ludzi i kraść? — zapytała.

Nikt nie odpowiedział natychmiast.

Pierre La Four otworzył ponownie notes i zapisał jej pytanie na osobnej stronie.

— Właśnie dlatego to śledztwo może potrwać — powiedział.

Nazajutrz zespół nie udał się do biura spółdzielni „Czerwony Szlak”.

Pierre La Four uznał, że rozmowa z Salmą Dey przy stole konferencyjnym dałaby im przede wszystkim opowieść przygotowaną dla śledczych. Zaproponował więc, aby najpierw zobaczyli spółdzielnię w ruchu: miejsca załadunku, warsztaty, system przydzielania tras oraz jeden z konwojów jadących ku odległym osadom.

Salma przyjęła ich bez sprzeciwu. Zastrzegła jedynie, że nie zatrzyma pracy dla potrzeb dochodzenia i nie pozwoli przesłuchiwać kierowców podczas prowadzenia ciężkich pojazdów.

Główna baza „Czerwonego Szlaku” leżała na obrzeżach Kagan. Nie przypominała reprezentacyjnej siedziby dużej organizacji gospodarczej. Był to rozległy zespół niskich hal, placów postojowych, warsztatów i magazynów otoczonych ścianami chroniącymi przed pyłem. Na dachach działały kolektory energii, a pomiędzy budynkami biegły przewody grzewcze, w których podczas chłodniejszych godzin krążyło odzyskane ciepło z silników.

Na centralnym placu stały dziesiątki pojazdów. Jedne miały szerokie koła, inne poruszały się na gąsienicach albo niskich polach odciążających. Ich kadłuby były podrapane, łatane i pokryte nazwami osad. Na wielu znajdowały się znaki kolejnych załóg: odciski dłoni, symbole rodzin, rysunki zwierząt ziemskich oraz krótkie zdania o powrocie, powietrzu i wspólnej drodze.

Dewi wysiadła z pojazdu w stroju znacznie prostszym niż podczas oficjalnego powitania, lecz nadal niemożliwym do pomylenia z ubraniem zwykłej urzędniczki. Miedziane pasy na rękawach odbijały światło poranka, a znak Wenus na piersi pozostawał widoczny nawet z daleka.

Aria unosiła się obok niej.

Pierre La Four szedł powoli, przyglądając się placowi bez widocznego zainteresowania. Kamil Adebayo rozmawiał z miejscowymi prawnikami o zakresie dostępu do dokumentacji. Iren przybył oddzielnie. Nie należał formalnie do zespołu, ale Salma zgodziła się, aby obserwował pracowników do swojego cyklu rzeźb.

— Niech pan tylko nie zatrzymuje ludzi przy załadunku — powiedziała mu. — Jeżeli ktoś nie wykona swojej części pracy, kilka osad może czekać na dostawy o dzień dłużej.

— Będę patrzył z boku.

— Wszyscy artyści mówią, że patrzą z boku, a później okazuje się, że stoją dokładnie tam, gdzie ma przejechać wózek.

Iren przyjął uwagę bez urazy.

Salma zaprowadziła śledczych do hali planowania tras.

Na jednej ścianie znajdowała się ogromna mapa regionu. Nie była jedynie obrazem dróg. Pokazywała aktualne warunki atmosferyczne, ciśnienie w osadach, stan pól ochronnych, zużycie energii, dostępność magazynów oraz pilność każdego przewozu. Trasy zmieniały się bez przerwy. Jedna osada potrzebowała filtrów. Inna zgłaszała awarię pojazdu. Jeszcze inna prosiła o przyspieszenie dostawy środków medycznych.

Marsjańska logistyka przypominała żywy układ krążenia.

Salma mówiła o niej bez patosu. Wyjaśniała, że codziennie trzeba wybierać pomiędzy rzeczami potrzebnymi i bardziej potrzebnymi. Nie istnieje plan, który przetrwałby cały dzień bez korekt. Oficjalny system ustala kolejność dostaw, ale rzeczywistość stale go poprawia.

— Tutaj właśnie zaczynają się przesunięcia, których nie rozumieją wasi analitycy — powiedziała. — Pojazd jedzie z częściami do dwóch osad. Po drodze dostaje wezwanie z trzeciej, gdzie uszkodzenie zagraża utratą ciśnienia. Kierowca oddaje część ładunku, choć nie ma jeszcze zgody komisji. Dokumentacja powstaje później, czasem po kilku godzinach, czasem po kilku dniach. Jeżeli system nie przyjmie korekty albo ktoś zapomni ją zatwierdzić, towar wygląda na zaginiony.

Pierre poprosił, aby pokazała im konkretny przypadek.

Salma wybrała transport sprzed trzech miesięcy. Pojazd przewoził filtry, regulatory oraz dwa moduły energetyczne do osad położonych na północnym szlaku. W czasie jazdy dostał wezwanie z małego habitatu wspólnoty rolniczej. Awaria systemu wentylacji nie stanowiła jeszcze bezpośredniego zagrożenia dla życia, ale dalsze pogarszanie mogło doprowadzić do utraty upraw.

Kierowcy przekazali część filtrów.

W rejestrze spółdzielni wpisano zmianę trasy. W centralnym systemie magazynowym korekta nie została zatwierdzona, ponieważ osoba odpowiedzialna przebywała wówczas na urlopie, a zastępstwo miało ograniczone uprawnienia.

— To nie jest przestępstwo — powiedziała Salma. — To życie na Marsie.

Pierre nie zaprzeczył. Poprosił jednak o pokazanie rachunku.

Okazało się, że spółdzielnia otrzymała zapłatę za pełny transport do pierwotnych odbiorców. Habitat rolniczy również zapłacił za dostarczone filtry. Pieniądze nie trafiły jednak bezpośrednio do „Czerwonego Szlaku”. Przeszły przez podwykonawcę obsługującego rozliczenia awaryjne.

Nazywał się „Braterska Pomoc Techniczna”.

Salma patrzyła na dokument przez dłuższą chwilę.

— Nie znam tej płatności — powiedziała.

— Pani spółdzielnia korzysta z usług tego podmiotu od niemal roku — zauważył Kamil Adebayo.

— Korzystamy z wielu podwykonawców. „Braterska Pomoc” zajmuje się głównie naprawami na trasach i rozliczeniami części przekazywanych pomiędzy osadami. Nie widzę każdej faktury.

Dewi poprosiła o listę osób uprawnionych do zatwierdzania takich rozliczeń.

Salma nie odpowiedziała natychmiast. Jej twarz pozostała spokojna, lecz prawa dłoń przesunęła się po krawędzi stołu, jakby szukała oparcia.

Aria zauważyła gest. Nie nazwała go jednak lękiem ani kłamstwem. Zgodnie z instrukcją Pierre’a zapisała jedynie ruch dłoni oraz krótką przerwę przed odpowiedzią.

— Uprawnienia ma kilka osób — powiedziała w końcu Salma. — Kierownicy tras, dział finansowy oraz ja. W szczególnych przypadkach także regionalni koordynatorzy zakładów, jeśli transport dotyczy ich części.

— Han Okoro? — zapytała Dewi.

— Tak. Han ma takie uprawnienie dla regionu Kagan.

W sali zrobiło się cicho.

Pierre poprosił o pełną historię zatwierdzeń „Braterskiej Pomocy Technicznej”. Salma wydała polecenie udostępnienia danych, ale zastrzegła, że każda pozycja powinna zostać oceniona w kontekście sytuacji awaryjnej. Nie chciała, aby ludzie, którzy ratowali osady przed awariami, zostali później przedstawieni jako członkowie zorganizowanej grupy przestępczej tylko dlatego, że obchodzili powolne procedury.

— To rozsądne zastrzeżenie — powiedział Pierre. — Nie badamy samego faktu pomocy. Badamy, kto otrzymywał pieniądze, kto wystawiał dokumenty i czy ta sama część była opłacana więcej niż raz.

---

Analiza pierwszych stu rozliczeń zajęła większą część dnia.

Zespół przeniósł się do niewielkiej sali przy centrum tras. Przez przezroczystą ścianę widzieli ludzi aktualizujących mapy i kierowców zgłaszających kolejne problemy. Dochodzenie nie zatrzymywało pracy. Przeciwnie, każdy ekran przypominał, że badane liczby odpowiadają prawdziwym filtrom, zaworom i modułom, od których zależą osady.

W wielu przypadkach „Braterska Pomoc Techniczna” rzeczywiście wykonała usługę. Jej pracownicy naprawiali pojazdy, dostarczali części na odległe trasy i pośredniczyli w nagłych zmianach załadunku.

Problem polegał na cenach.

Za nocny przejazd niewielkiego pojazdu pobierano czasem opłatę równą kosztowi całego konwoju. Za prostą wymianę uszczelki wystawiano rachunek jak za remont modułu ciśnieniowego. Niektóre faktury zawierały koszty energii przewyższające rzeczywiste zużycie kilkadziesiąt razy.

Jeszcze bardziej niepokojące były płatności za części.

Te same regulatory, filtry i czujniki pojawiały się w kilku dokumentach. Najpierw jako towar utracony w transporcie. Następnie jako część zakupiona przez „Braterską Pomoc”. Później jako materiał sprzedany osadzie albo zakładowi naprawczemu.

Fundusz „Phobos” wypłacał odszkodowanie za stratę.

Podwykonawca otrzymywał pieniądze za odzyskanie albo zakup części.

Końcowy odbiorca płacił za dostawę.

Jedna rzecz przynosiła więc trzy różne strumienie pieniędzy.

— Sama część nadal trafiała tam, gdzie była potrzebna — zauważyła Helena Var, która dołączyła do nich po południu. — To dlatego nikt nie widział katastrofy. Osady dostawały sprzęt, dostawy działały, a pracownicy mogli mówić, że system wciąż pomaga.

Pierre skinął głową.

— Dobry mechanizm przestępczy często nie niszczy usługi całkowicie. Gdyby części przestały docierać, wszyscy natychmiast rozpoczęliby kontrolę. Tutaj część przychodu jest wyprowadzana, ale system nadal funkcjonuje wystarczająco dobrze, żeby nikt nie chciał go zatrzymać.

Dewi przyglądała się schematowi przepływów.

— To tłumaczy niskie marże spółdzielni. Płacą kilkakrotnie za ten sam sprzęt, choć pracownicy i odbiorcy widzą tylko jedną sprawną dostawę. Z zewnątrz wygląda to jak dumping: Mars sprzedaje doskonałe towary zbyt tanio. W rzeczywistości oficjalny przychód zostaje pomniejszony przez sztucznie zawyżone koszty pośredników.

— Nie wyjaśnia to jeszcze transakcji giełdowych — przypomniał Kamil.

— Ale tworzy dane, które można przewidywać — odpowiedziała Dewi. — Osoba kontrolująca faktury wie, kiedy raporty pokażą gorsze wyniki. Może wcześniej sprzedać papiery, później odkupić je po spadku albo przekazać informację komuś na Ziemi i Wenus.

Helena oparła dłonie o stół.

— Ilu ludzi musiałoby o tym wiedzieć?

Pierre odpowiedział, że prawdopodobnie mniej, niż sądzili. Kierowcy mogli uważać nieformalne przesunięcia za pomoc. Warsztaty przyjmowały potrzebne części. Pracownicy spółdzielni widzieli pojedyncze faktury, ale nie pełny obraz. Fundusz wypłacał odszkodowania na podstawie dokumentów zatwierdzonych przez uprawnione osoby.

Do przestępstwa nie musiała należeć cała sieć.

Wystarczyło kilka osób ulokowanych tam, gdzie przepływ rzeczy zmieniał się w przepływ pieniędzy.

Aria przez dłuższy czas pozostawała cicho.

W końcu powiedziała, że zaczyna rozumieć, dlaczego wspólnota mogła przez lata nie zauważać kradzieży. Każdy widział czyn, który osobno wyglądał rozsądnie: kierowca pomagał osadzie, warsztat naprawiał urządzenie, fundusz pokrywał stratę, administracja zatwierdzała koszt. Zło nie znajdowało się w jednym geście. Powstawało w sposobie, w jaki gesty zostały połączone.

Pierre zapisał jej wypowiedź.

— To ważne — powiedział. — W złożonych przestępstwach ludzie często wykonują działania moralnie obojętne albo nawet dobre. Wina pojawia się wyżej, w architekturze systemu.

Aria przesunęła światło nad mapą tras.

— Pradawne też mogą mieć taką architekturę. Jedna z nas może pamiętać rozkaz. Inna ochronę. Jeszcze inna zagrożenie. Każda część może uważać, że robi coś koniecznego, a razem stworzą broń.

Nikt nie odpowiedział od razu.

Dewi spojrzała na nią uważnie, lecz nie próbowała natychmiast wykorzystać tej refleksji jako kroku ku przebudzeniu.

— Dlatego potrzebujecie wspólnoty zdolnej widzieć całość — powiedziała po chwili. — Nie po to, żeby odebrać każdej z was wolność. Po to, żeby żadna pojedyncza pamięć, funkcja ani lęk nie zostały uznane za całe prawo.

Aria przygasła i zbliżyła się do okna.

Na zewnątrz kolejne pojazdy opuszczały bazę. Światła konwojów przesuwały się przez czerwony pył, niosąc części ku osadom, które nie mogły czekać na zakończenie dochodzenia.

---

Pierre zdecydował, że zanim wezwą Hana Okoro, powinni sprawdzić strukturę własności „Braterskiej Pomocy Technicznej”.

Firma nie należała formalnie do jednej osoby. Została zarejestrowana jako niewielka spółdzielnia usługowa. Jej członkami było dwadzieścia siedem osób: mechanicy, kierowcy, księgowi i technicy rozproszeni po kilku regionach Marsa.

Większość nie otrzymywała nadzwyczajnych dochodów.

Część nawet nie wiedziała, że figuruje jako współwłaściciele.

Ich udziały utworzono automatycznie w zamian za krótkie zlecenia wykonane podczas pierwszych miesięcy działalności. W marsjańskim prawie było to możliwe: spółdzielnia mogła przyznać udział osobie pracującej dla niej, jeśli ta nie odmówiła w określonym czasie.

Prawdziwa kontrola nad firmą należała do trzyosobowej rady rozliczeniowej.

Jedno nazwisko było nieznane.

Drugie należało do księgowej Funduszu „Phobos”.

Trzecie do brata Hana Okoro.

Salma Dey przeczytała dane dwa razy.

— Znałam go — powiedziała. — Prowadził warsztat przy południowym szlaku. Han mówił, że brat od kilku lat nie zajmuje się logistyką.

— Być może formalnie nie zajmuje się logistyką — zauważyła Dewi. — Zajmuje się podmiotem, który zarabia na każdej nieformalnej zmianie trasy.

— To nadal nie dowodzi udziału Hana — powiedział Pierre. — Pokrewieństwo jest powodem do sprawdzenia, nie dowodem winy.

Salma odsunęła się od stołu.

— Han zatwierdzał rozliczenia. Jego brat otrzymywał pieniądze. Nawet jeśli nie uznajesz tego jeszcze za dowód, ja czuję się oszukana.

— Ma pani do tego prawo — odpowiedział Pierre. — Ale niech pani nie kontaktuje się teraz z Hanem. Musimy zabezpieczyć dokumenty, zanim dowie się, co znaleźliśmy.

Kamil Adebayo przygotował nakazy prokuratorskie. Marsjańscy śledczy mieli równocześnie wejść do biur „Braterskiej Pomocy”, regionalnego oddziału Funduszu „Phobos” oraz działu rozliczeń Kagan. Zespół wenusjański sprawdzał przepływy pieniędzy do funduszu „Awanse Chmurowe”. Ziemianie odtwarzali sieć transakcji giełdowych.

Po raz pierwszy dochodzenie miało przestać być analizą dokumentów, a stać się działaniem wymierzonym w konkretne osoby.

Helena Var wstała i przez chwilę patrzyła przez ścianę na centrum tras.

— Nie chcę, żeby pracownicy dowiedzieli się o wszystkim z plotek — powiedziała. — Jeżeli zatrzymamy kierownictwo spółdzielni transportowej albo ludzi z Kagan, wiadomość rozejdzie się po całym regionie w ciągu godziny.

— Na razie nikogo nie zatrzymujemy — odparł Kamil. — Zabezpieczamy dowody.

— Dla większości ludzi wejście prokuratury wygląda tak samo jak oskarżenie.

Dewi zgodziła się, że Mars powinien przygotować krótki komunikat. Nie mógł ujawniać szczegółów ani sugerować winy, ale powinien potwierdzić, że trwa kontrola dotycząca rozbieżności w rozliczeniach i że ciągłość dostaw nie jest zagrożona.

— Najważniejsze — dodała — żebyście nie nazwali tego jedynie rutynową procedurą. Jeśli później okaże się, że sprawa jest poważna, ludzie uznają, że od początku ich okłamywaliście.

Helena popatrzyła na nią niechętnie.

— Politycy zawsze mówią „rutynowa procedura”, kiedy nie chcą wywoływać paniki.

— A później dziwią się, że nikt im nie wierzy. Powiedz prawdę w granicach, które nie zaszkodzą działaniom. Prowadzicie kontrolę, bo pojawiły się znaczące niezgodności. Nie wiecie jeszcze, kto za nie odpowiada. Dostawy trwają. To wystarczy.

Helena skinęła głową.

— Napiszę komunikat.

— Twoje biuro napisze komunikat.

— Ja go poprawię.

— W takim razie może być dobry.

Przewodnicząca spojrzała na Dewi z irytacją, ale niczego nie odpowiedziała.

Aria obserwowała je obie.

Jeszcze niedawno uznałaby spór dwóch przywódczyń za walkę o dominację. Teraz zaczynała dostrzegać coś innego: każda próbowała ochronić własną wspólnotę, a zarazem zmuszała drugą do zauważenia ryzyka, którego ta nie chciała widzieć.

Nie była to zgoda.

Była to praca.

---

Iren spędził ten dzień głównie poza salą analityczną.

Obserwował załadunek konwoju jadącego ku północnym osadom. Rozmawiał z kierowcami, technikami i osobami odpowiedzialnymi za sprawdzanie ciśnienia w pojemnikach. Pod koniec zmiany znalazł Salmę siedzącą samotnie na niskiej barierze przy placu.

— Mogę? — zapytał.

Wskazała miejsce obok siebie.

Przez chwilę patrzyli na pojazdy.

— Chcesz mnie wyrzeźbić jako osobę oszukaną przez własną spółdzielnię? — zapytała Salma.

— Nie wiem jeszcze, czy została pani oszukana.

— A jako osobę, która nie zauważyła, że ktoś używa jej tras do wyprowadzania pieniędzy?

— To możliwe.

— Nie brzmi bohatersko.

— Nie szukam bohaterów.

Salma otarła pył z dłoni.

Powiedziała, że przez wiele lat była dumna z nieformalnych zasad „Czerwonego Szlaku”. Kierowcy nie czekali na zgodę, kiedy ktoś potrzebował pomocy. Warsztaty naprawiały sprzęt na kredyt. Osady oddawały części później, gdy mogły. Nazywali to braterstwem drogi.

Teraz ktoś przemienił to braterstwo w rachunek.

— Najgorsze jest to — mówiła — że jeśli zamkniemy cały nieformalny system, następna osada z uszkodzonym filtrem będzie czekała na komisję. Jeżeli go zostawimy, ktoś znowu może kraść. Nie wiem, jak naprawić jedno, nie niszcząc drugiego.

Iren nie odpowiedział od razu.

— Może właśnie to powinno znaleźć się w rzeźbie — powiedział po chwili. — Nie osoba niosąca część. Osoba trzymająca ją pomiędzy dwiema drogami i wiedząca, że obie mają cenę.

Salma spojrzała na niego.

— Tego nikt nie zrozumie.

— Nie musi od razu.

— Pomnik powinien być jasny.

— Drogowskaz powinien być jasny. Sztuka może pozwolić osobie zatrzymać się na dłużej.

Nad placem zapaliły się wieczorne lampy. Ich światło odbiło się od pyłu i kadłubów pojazdów.

Iren po raz pierwszy zobaczył kształt jednej z przyszłych rzeźb.

Nie miała przedstawiać człowieka zwyciężającego Marsa.

Miała przedstawiać człowieka, który bierze odpowiedzialność za coś wspólnego, choć nie ma pewności, jak to ocalić.

Pierre La Four prowadził samochód z zawadiacką fantazją. Często robili ostre zakręty i wzniecali całe tabuny czerwonego pyłu. Aria śmiała się na tylnym siedzeniu pojazdu, zaś Dewi, siedząca obok miejsca kierowcy, zachowywała stoicki spokój.

–   Lubię takie sytuacje – stwierdził Pierre. – Wszyscy wiedzą, co mają robić. Piłka jest w grze.

–   Też to lubię – przyznała Dewi. – Można wtedy pozwolić sobie na coś niestandardowego, jak na przykład przejażdżka marsjańskim łazikiem.

–   Chi, chi, chi… – zachichotała Aria.

–   To nie jest standardowe. My się zajmujemy szczęściem. Jeździmy i czekamy, aż ktoś na nas wpadnie – wyjaśnił detektyw.

–   Często to się zdarza? – zaciekawiła się Dewi.

–   Częściej, niż mogłoby się pani wydawać… – uśmiechnął się Pierre.

–   Gdyby w polityce tak było. Budżet roczny się nie spina, ja latam chwilę pośród chmur i ciach, nie mamy deficytu – zaśmiała się Dewi.

–   To zły przykład, droga pani – Pierre przyspieszył. – W polityce szczęście jest jeszcze ważniejsze niż w śledztwie. Tyle, że akurat nie przy ostatniej prostej w dopinaniu budżetu.

–   Tu mnie pan ma – Dewi pokiwała żartobliwie palcem.

Przed nimi dość chaotycznie jeździły różne pojazdy. Śledztwo robiło swoje i dodatkowo zdestabilizowało i tak już chaotyczny ruch w dzikszych częściach planety.

–   Proszę popatrzeć, nasze szczęście jedzie – Pierre pokiwał wydatnym nosem, zaś pasażerki pobiegły za nim wzrokiem.

W odległości kilkuset metrów poruszał się wóz dostawczy z napisem „Braterska Pomoc Techniczna”.

–   Trzeba zadzwonić po resztę – zawyrokowała Aria.

–   W żadnym wypadku – zaprotestował detektyw. – Będziemy ich dyskretnie śledzić. Na razie nie wzbudzamy żadnych podejrzeń. Zwykły pojazd w tłumie. Ściągnięcie całej kawalerii natychmiast zmieniłoby tę sytuację.

Detektyw skierował pojazd w stronę ciężarówki. Zrobił to jednak bardzo dyskretnie, jakby od niechcenia, ledwo wynurzając się z chaotycznego ruchu. Później jechali wolno, w dużym oddaleniu, zachowując ostrożny dystans. Ciężarówka BPT dość długo jechała z całym tłumem innych pojazdów. Ledwo ją było widać przez pył unoszony przez jej wielkie, szerokie koła. Minęło całkiem sporo czasu, zanim skręciła w boczną drogę. Detektyw zwiększył dystans i śledził ją dalej.

–   Masz z pewnością czulszy zmysł wzroku od naszych ludzkich oczu – zwrócił się do Arii. – Chciałbym się jeszcze oddalić, tak, żeby nie wzbudzać żadnych podejrzeń. Ale to ty będziesz musiała nami kierować.

–   Dobrze – ucieszyła się Aria, która wreszcie poczuła się potrzebna.

–   Co tam słychać na Ziemi? – zapytała Dewi przeciągając się. Nawet ten gest był bardzo elegancki.

–   Powiedziałbym, że po staremu, ale jest wyraźnie lepiej. Można powiedzieć, że akcja pomocy sAI przeciwko Toporom bardzo nas ożywiła. Zbliżyliśmy się do reszty Układu, przestaliśmy się izolować.

–   Świetnie – ucieszyła się Dewi. – Widać to też po wynikach. Wasz eksport rośnie lawinowo. Polskie komunikatory są znakomite. Cenią je nawet na Merkurym. No i te wina. Ale akurat w artykułach spożywczych zawsze byliście świetni.

–   Tak, jest dobrze. A prezydent Francji przygotował dla pani próbkę nowego stopu brązu na gamelany, mam nadzieję, że spotka się z uznaniem – uśmiechnął się detektyw.

–   Nie mogę się doczekać – uśmiechnęła się jeszcze szerzej Dewi. Jej oczy błysnęły. Nowy stop na gamelany był atrakcyjną obietnicą dla kultury wenusjańskiej. A, że pochodził z Ziemi, tym lepiej. W końcu tam powstały pierwsze dzwony i gongi do orkiestry.

–   Straciłam ich z oczu – jęknęła nagle Aria.

–   To fatalnie, naprawdę fatalnie – zaklął Pierre i ruszył szybko w kierunku miejsca, gdzie ostatnio Aria widziała ciężarówkę BPT.

Znaleźli się tam po pięciu minutach. Niestety, po ciężarówce nie było ani śladu.

–  To niemożliwe – zauważyła Dewi obracając się wokoło. Miała na sobie piękną suknię, dopasowaną jednocześnie do barwy piasków planety. Z daleka nie było jej zupełnie widać. Teraz wyglądała jakby tańczyła. – Jesteśmy na płaskiej równinie. Nie mogli odjechać tak daleko, żeby nie było ich w ogóle widać.

–   Może ta ciężarówka miała jakieś dopalacze – wzruszył ramionami detektyw.

–   Spójrzcie na ślady – przerwała im Aria.

Spojrzeli, jednak wiatr tak szybko pchał tumany czerwonego pyłu, że żadne ślady nie miały prawa trwać na powierzchni dłużej niż małą chwilę.

–  Ja je widzę – stwierdziła Pradawna widząc dezorientację ludzi. – Tu się urywa – wskazała wstęgą jakieś miejsce na piasku.

–   Nie widziałaś żadnych latających urządzeń? – upewnił się Pierre.

–   Nie, po prostu jechali i nagle zniknęli – powiedziała Aria.

–   Pole maskujące – powiedziała Dewi i zaczęła rozglądać się wokół wskazanego przez Arię miejsca.

–   Może działać na hasło. Będziemy musieli poczekać aż ktoś wjedzie lub wyjedzie – westchnął detektyw.

–   Niekoniecznie, rozejrzę się – Aria była coraz bardziej podekscytowana. Odgrywała coraz większą rolę w śledztwie. Po chwili wbiła się w ziemię, o ile tak można powiedzieć o istocie rozproszonej.

Po chwili w ziemi rozsunął się właz i zobaczyli całkiem spory wąwóz zakryty równym jak stół polem maskującym imitującym naturalną powierzchnię Marsa. Zeszli i zaczęli się rozglądać. Ich oczom ukazało się idealne, marsjańskie miasto, nie bardzo przypominające te miasta, które już znali. Zamiast chaosu panował tu idealny ład. Wszystkie drogi i chodniki zostały zaprojektowane tak, aby żadne miejsce nie było wyróżnione ponad inne.

–   To jakiś utopijny projekt – uśmiechnęła się Dewi. – Znam takie z Wenus. Co jakiś czas ktoś u nas marzy o prawdziwej Arkadii w chmurach. I też wtedy widzę tę idealną geometrię, te linie tak piękne, że aż nie wypada przy nich chodzić.

Pierre La Four prowadził marsjański łazik z zawadiacką fantazją, której nikt nie spodziewałby się po człowieku tak spokojnym podczas przesłuchań i analizowania dokumentów. Na zakrętach nie zwalniał bardziej, niż wymagało bezpieczeństwo. Szerokie koła pojazdu wyrzucały za nimi tumany czerwonego pyłu, a niskie zawieszenie łagodnie przyjmowało nierówności drogi.

Aria śmiała się na tylnym siedzeniu. Jej pasma światła wypełniały znaczną część kabiny, ale nie przeszkadzały kierowcy. Dewi siedziała obok Pierre’a i zachowywała stoicki spokój. Jedną dłonią przytrzymywała materiał sukni dobranej do barwy marsjańskich piasków. Z daleka jej strój niemal zlewał się z otoczeniem.

Dwa pojazdy ochrony prezydenckiej jechały za nimi w dużym oddaleniu. Ich załogi otrzymały polecenie, aby nie zbliżać się bez wezwania. Pierre chciał, żeby łazik wyglądał jak jeden z wielu samochodów przemierzających dzikie szlaki regionu.

— Lubię takie momenty — powiedział, kiedy wyprowadzili pojazd z kolejnego szerokiego zakrętu. — Zespół zabezpiecza dokumenty, prokuratura kontroluje podejrzane biura, analitycy śledzą pieniądze, a my możemy zobaczyć, co wydarzy się w świecie rzeczywistym. Piłka jest już w grze. Teraz czasem pozostaje tylko jeździć i pozwolić szczęściu, żeby na nas wpadło.

Dewi popatrzyła na czerwoną równinę rozciągającą się za szybą.

— Też lubię sytuacje, w których wszyscy wiedzą, co mają robić. Można wtedy pozwolić sobie na coś niestandardowego. Na przykład porzucić orszak, tabliczki protokolarne i przez kilka godzin udawać, że przejażdżka marsjańskim łazikiem jest częścią oficjalnej wizyty państwowej.

Aria zachichotała cicho.

Pierre wyjaśnił, że nie wybrał tej trasy całkiem przypadkowo. Kilka pojazdów „Braterskiej Pomocy Technicznej” widziano ostatnio na szlakach prowadzących przez tę część regionu, choć firma nie wykazywała tu żadnych stałych warsztatów ani magazynów. Nie mieli jednak nakazu zatrzymywania przypadkowych ciężarówek. W dodatku śledzenie jednego pojazdu mogło ujawnić znacznie więcej niż jego natychmiastowa kontrola.

— W śledztwie szczęście jest ważne — mówił. — Ale trzeba wcześniej stanąć w miejscu, przez które ma szansę przejść. Samo czekanie w ambasadzie byłoby tylko lenistwem.

Dewi roześmiała się.

— Gdyby polityka działała równie łaskawie, wystarczyłoby, żebym polatała przez godzinę pośród wenusjańskich chmur, a po powrocie budżet sam by się dopiął.

— Polityka potrzebuje szczęścia jeszcze bardziej niż śledztwo — odparł Pierre. — Tylko nie na ostatniej prostej przy uchwalaniu budżetu. Wtedy szczęście przychodzi zwykle pod postacią czyjegoś nagłego żądania.

— Tu mnie pan ma.

Dewi pogroziła mu palcem. Nawet żartobliwy gest w jej wykonaniu wyglądał elegancko.

Droga przed nimi nie była zupełnie pusta. Po równinie poruszały się pojazdy zaopatrzeniowe, małe łaziki prywatne, ciężkie transportery oraz maszyny obsługujące instalacje terraformacyjne. Nie tworzyły uporządkowanych kolumn. Każdy kierowca wybierał najbezpieczniejszy tor pomiędzy nawianymi wydmami, śladami dawnych tras i obszarami, gdzie pod powierzchnią przebiegały przewody techniczne.

Operacje prokuratury w Kagan dodatkowo zakłóciły ruch. Część transportów skierowano objazdami, inne czekały na potwierdzenie dokumentów. Na dzikszych szlakach panował większy chaos niż zwykle.

Pierre zwolnił.

— Proszę spojrzeć. Nasze szczęście właśnie nadjeżdża.

Pasażerki podążyły wzrokiem za wskazanym przez niego pojazdem.

Kilkuset metrów przed nimi jechała szeroka ciężarówka dostawcza. Na jej bocznym panelu widniał znak „Braterskiej Pomocy Technicznej”. Napis był przybrudzony pyłem, lecz nadal wyraźny.

Aria natychmiast zaproponowała wezwanie reszty zespołu i zatrzymanie ciężarówki. Pierre odrzucił ten pomysł. Pojazd nie naruszał prawa, a demonstracyjne pojawienie się prokuratury, ochrony prezydenckiej i kilku łazików odcięłoby ich od informacji, dokąd naprawdę zmierza.

Skierował samochód w tę samą stronę, ale zrobił to powoli, jakby jedynie dostosowywał trasę do ruchu. Przez dłuższy czas jechali wśród innych pojazdów. Ciężarówka BPT pojawiała się i znikała w tumanach pyłu wznoszonego przez wielkie koła transportowców.

Kiedy skręciła na boczny szlak, Pierre pozwolił, aby dystans wzrósł.

Poprosił Arię o obserwowanie pojazdu. Jej zmysły obejmowały nie tylko światło widzialne. Potrafiła dostrzegać ciepło napędu, słabe emisje systemów łączności i zaburzenia pyłu wywołane ruchem ciężkiego samochodu.

— Chcę odsunąć się jeszcze bardziej — wyjaśnił detektyw. — Nasz łazik może zostać zauważony przez ich tylne czujniki. Ty powinnaś widzieć ich także wtedy, gdy dla naszych oczu staną się tylko ciemniejszą plamą w pyle. Będziesz nami kierowała.

Aria pojaśniała z zadowoleniem.

Po raz pierwszy od rozpoczęcia śledztwa powierzono jej zadanie, którego żadna z obecnych osób nie mogła wykonać równie dobrze. Nie miała wyciągać wniosków z gestów ani przypisywać ludziom ukrytych intencji. Miała widzieć.

Jechała więc z jednym pasmem zwróconym ku ciężarówce, podczas gdy pozostałą częścią obecności słuchała rozmowy ludzi.

Długie podążanie z bezpiecznej odległości stawało się monotonne. Pierre celowo utrzymywał swobodną atmosferę. Gdyby systemy obserwacyjne ciężarówki wykrywały wzory spojrzeń, napięcie ciał albo nienaturalną koncentrację kierowcy, troje milczących tropicieli wyglądałoby bardziej podejrzanie niż przypadkowi podróżni rozmawiający podczas jazdy.

Dewi zapytała więc, co dzieje się na Ziemi.

Pierre odpowiedział szerzej, niż oczekiwała. Ziemia wciąż pozostawała bardziej podzielona od pozostałych zamieszkanych światów, ale pomoc udzielona sAI podczas kryzysu z Toporami wyrwała wiele państw z izolacji. Wspólna akcja zbliżyła ludzi do mechanicznych społeczeństw Układu i przypomniała im, że nadal mogą być potrzebni nie tylko jako kolebka dawnych kultur, lecz także jako aktywni partnerzy.

Wyniki gospodarcze rzeczywiście się poprawiały. Ziemski eksport rósł, zwłaszcza w dziedzinach, których inne światy wcześniej nie doceniały. Polskie systemy komunikacyjne stały się popularne nawet na Merkurym, ponieważ dobrze działały w rozproszonych środowiskach i pozwalały zachowywać indywidualny ton rozmów mimo ogromnej liczby uczestników.

Dewi zauważyła, że ziemska żywność także odzyskuje znaczenie.

— W tym zawsze byliście znakomici. Polskie przetwory, francuskie sery, japońskie fermentacje i te wasze wina. Nawet Mars, tak dumny ze swojej samowystarczalności, sprowadza więcej produktów z Ziemi, niż chętnie przyznaje.

Pierre uśmiechnął się.

— Prezydent Francji przygotował dla pani próbkę nowego stopu brązu przeznaczonego do gongów i metalofonów gamelanowych. Stop ma zachowywać ziemistą głębię dawnego brązu, a jednocześnie lepiej znosić zmiany temperatury i składu atmosfery Wenus.

Oczy Dewi błysnęły.

Nowy materiał dla orkiestr Nowej Konstancji był obietnicą zarówno technologiczną, jak i kulturową. Ziemia stworzyła pierwsze dzwony, gongi i gamelany; dobrze było widzieć, że nadal potrafi rozwijać ich brzmienie dla nowych światów.

— Nie mogę się doczekać — powiedziała. — Mam nadzieję, że nie przysłano jedynie pięknego opisu i kawałka metalu, który brzmi jak pokrywa przemysłowego zbiornika.

— Francuzi twierdzą, że jest znakomity.

— Francuzi twierdzą tak o wielu własnych rzeczach.

Wtedy Aria gwałtownie ucichła.

Jej pasma, dotąd skierowane w stronę ciężarówki, zafalowały niespokojnie.

— Straciłam ich.

Pierre od razu przestał się uśmiechać.

— Ostatnie położenie?

Aria wskazała odległy fragment równiny.

Nie chodziło tylko o utratę obrazu przez pył. W jednej chwili przestała widzieć światła ciężarówki, jej sygnaturę cieplną, pracę silnika i emisję systemu łączności. Pojazd został jakby wycięty ze wszystkich warstw obserwacji naraz.

Pierre przyspieszył. Ochrona Dewi otrzymała jedynie krótką wiadomość, że główny łazik zmienia trasę. Nadal pozostawała daleko, aby nie zdradzić pościgu.

Po kilku minutach dotarli do miejsca, gdzie Aria po raz ostatni wykrywała ciężarówkę.

Równina była niemal idealnie płaska. Nie znajdowały się tu skały, zabudowania ani głębokie zagłębienia, za którymi tak duży pojazd mógłby się ukryć. Nawet gdyby ciężarówka gwałtownie przyspieszyła, nadal powinni widzieć w oddali jej ślad albo unoszony pył.

Dewi wysiadła pierwsza.

Wiatr poruszył jej suknią o barwie ochrowego piasku. Prezydentka obracała się powoli, oglądając horyzont. Z daleka wyglądała niemal jak część marsjańskiego krajobrazu wykonująca ceremonialny taniec.

Pierre przez chwilę rozważał możliwość użycia dodatkowego napędu albo krótkiego lotu nad powierzchnią. Aria wykluczyła oba rozwiązania. Nie wykryła żadnego ruchu w górę, żadnego gwałtownego przyspieszenia ani śladu pola odciążającego.

— Spójrzcie na powierzchnię — powiedziała.

Ludzie widzieli tylko przesuwany wiatrem pył. Ślady kół znikały niemal natychmiast.

Aria dostrzegała jednak drobne różnice w zagęszczeniu gruntu. Wskazała miejsce, gdzie dwa szerokie pasma śladów urywały się bez stopniowego zatarcia. Ciężarówka nie skręciła ani nie zatrzymała się. Wjechała w przestrzeń, która dla ludzkich zmysłów wyglądała jak dalszy ciąg równiny.

Dewi pomyślała o polu maskującym.

Pierre wezwał Kamila Adebayo i przekazał mu dokładne położenie. Polecił także ochronie prezydenckiej zająć pozycje kilka kilometrów dalej i nie zbliżać się, dopóki nie ustalą, co znajduje się pod powierzchnią.

Nie chcieli jeszcze szturmować nieznanego obiektu. Potrzebowali potwierdzenia.

Aria rozproszyła się szerzej nad gruntem.

Nie mogła po prostu przejść przez każdą materię. Jej pola nie przenikały swobodnie zwartej skały ani grubej warstwy metalu. Mogła jednak badać mikroszczeliny, różnice przewodnictwa, przepływ ciepła oraz lokalne zaburzenia sygnałów.

Po kilku minutach odkryła pod powierzchnią rozległą pustą przestrzeń.

Pole maskujące nie tylko tworzyło obraz płaskiej równiny. Naśladowało także jej temperaturę, opór elektromagnetyczny i sposób odbijania sygnałów pomiarowych. Ciężarówka zniknęła z jej zmysłów, ponieważ na granicy pola wszystkie obserwowane właściwości zostały zastąpione sztucznie wygenerowanym obrazem otoczenia.

Aria odnalazła także słaby nadajnik.

Aktywował się tylko na moment, kiedy zbliżał się pojazd posiadający właściwy identyfikator. Nie był zwykłym hasłem wysyłanym przez radio. System rozpoznawał zmienny układ kilku sygnałów: oznaczenie ciężarówki, rytm pracy jej napędu oraz kod przesyłany przez ukryty moduł.

Pradawna przez chwilę analizowała zapamiętane emisje pojazdu BPT.

— Mogę spróbować odtworzyć sygnał wejściowy — powiedziała. — Nie wiem jednak, czy system nie wykryje różnicy.

Pierre poprosił ją, aby zaczekała.

Kamil Adebayo potwierdził przez łączność, że marsjańska prokuratura wydaje awaryjną zgodę na rozpoznanie wejścia. Zespół zabezpieczający był w drodze. Dewi otrzymała od szefowej ochrony stanowcze zalecenie, aby nie schodziła do środka przed przybyciem ludzi Adebayo.

Prezydentka nie była zadowolona, ale nie sprzeciwiła się. Mogła podejmować ryzyko polityczne. Nie zamierzała zmuszać ochrony do zgadywania, czy za ukrytym wejściem czeka magazyn, osada czy uzbrojona grupa.

Aria naśladowała sygnał.

Przez kilka sekund nic się nie działo.

Później powierzchnia przed nimi zafalowała. Pole maskujące nadal ukazywało równinę, lecz poniżej rozsunął się masywny właz. Ujawniła się pochyła droga prowadząca w głąb gruntu.

Pierre zjechał łazikiem tylko do pierwszej platformy technicznej. Tam zatrzymali się i czekali, aż dołączą do nich Kamil Adebayo, marsjańscy funkcjonariusze oraz ochrona Dewi.

Dopiero wtedy ruszyli dalej.

Zjazd prowadził wzdłuż ściany rozległego wąwozu ukrytego pod równym jak stół polem. Poniżej nie znajdował się magazyn ani pojedynczy warsztat.

Było tam miasto.

Jego geometria różniła się od wszystkiego, co widzieli dotąd na Marsie. Drogi przecinały się pod równymi kątami. Domy miały zbliżoną wysokość i powierzchnię. Nie było centralnego pałacu, wieży administracyjnej ani reprezentacyjnego placu. Nawet systemy oświetlenia rozmieszczono tak, aby żaden fragment miasta nie wydawał się ważniejszy od innych.

Z góry układ wyglądał niemal idealnie.

Dopiero przy bliższym spojrzeniu pojawiały się ślady życia. Jedno okno zdobiły lampki ułożone przez dzieci. Przy innym domu rosły rośliny o fioletowych liściach. Na ścianach widniały rysunki, znaki rodzin i drobne reliefy wykonane z miejscowego kamienia. Mieszkańcy próbowali wyróżnić własne przestrzenie mimo architektury zaprojektowanej tak, by wszystkie pozostawały równe.

Dewi patrzyła długo.

— To projekt utopijny — powiedziała w końcu. — Na Wenus również co jakiś czas ktoś marzy o prawdziwej Arkadii w chmurach. Zawsze pojawia się wtedy ta sama geometria. Linie tak piękne i doskonałe, że aż nie wypada przy nich chodzić, rozmawiać zbyt głośno ani ustawić krzesła pod niewłaściwym kątem.

Aria spojrzała na rozświetlone okna.

— A jednak mieszkają tu ludzie.

— Tak. I już zaczęli poprawiać utopię po swojemu.

Pierre obserwował ciężarówkę BPT, która właśnie znikała pomiędzy identycznymi budynkami.

Nie wiedzieli jeszcze, czy odkryli siedzibę przestępców, nielegalną wspólnotę czy miejsce, którego istnienie Mars celowo pominął w oficjalnych rejestrach.

Wiedzieli tylko, że części uznawane za utracone miały dokąd trafiać.

Zespół zatrzymał się na pierwszym placu ukrytego miasta.

Marsjańscy funkcjonariusze nie wkroczyli w zwartym szyku. Kamil Adebayo uznał, że widok uzbrojonego oddziału mógłby wywołać panikę, a nawet doprowadzić do uszkodzenia systemów podtrzymujących atmosferę. Polecił więc większości ludzi pozostać przy drodze wjazdowej. W głąb miasta ruszyła tylko niewielka grupa: on sam, Pierre La Four, Dewi, Aria oraz czworo funkcjonariuszy odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.

Ochrona prezydentki szła kilka kroków za nimi.

Mieszkańcy zauważyli przybyszów niemal natychmiast.

Nie rozległy się alarmy. Nikt nie próbował uciekać. Ludzie zatrzymywali się na chodnikach, wyglądali z okien i wychodzili z niewielkich warsztatów. Wielu miało na sobie zwykłe kombinezony robocze. Były czyste, ale wielokrotnie naprawiane. Na ramionach nie widniały oznaczenia funkcji ani stopni.

Pierwszym szczegółem, który zwrócił uwagę Dewi, był brak zamkniętych drzwi.

Wejścia do domów, wspólnych kuchni i magazynów pozostawały otwarte. Przy większych budynkach znajdowały się półki, na których ludzie zostawiali narzędzia, ubrania ochronne i niewielkie pojemniki z żywnością. Nie było sklepów ani automatów pobierających opłaty.

Na ścianie najbliższego domu widniał napis:

NIKT NIE MA WIĘCEJ POWIETRZA OD DRUGIEGO CZŁOWIEKA

Niżej ktoś dopisał ręcznie:

ALE KTOŚ MUSI CZYŚCIĆ FILTRY

Dewi zatrzymała się przy napisie.

— To drugie zdanie jest prawdopodobnie młodsze — zauważyła.

Pierre przyjrzał się obu warstwom farby.

— O wiele młodsze.

Pierwsza sentencja została naniesiona starannie, według szablonu wykorzystywanego także na innych budynkach. Dopisek wykonano pospiesznie, nierówną linią.

Miasto było pełne podobnych śladów.

Pierwotna architektura próbowała ograniczyć każdą różnicę. Domy miały jednakową powierzchnię. Wszystkie ulice były równie szerokie. Nie istniało centrum, którego mieszkańcy z dalszych dzielnic mogliby zazdrościć. Wspólne sale rozmieszczono symetrycznie, aby żadna część miasta nie otrzymała lepszego dostępu do usług.

Życie nie uszanowało pełnej symetrii.

Jedna ze wspólnych kuchni stała się miejscem wieczornych koncertów. W innej dzielnicy mieszkańcy urządzili ogród i zaczęli spotykać się wokół największego drzewa, choć projektanci nie przewidzieli żadnego głównego placu. Przy domu położonym blisko warsztatów powstało nieformalne centrum wymiany drobnych przedmiotów. Ludzie przynosili tam rzeczy, których już nie potrzebowali, ale także własnoręcznie wykonane ozdoby, książki i instrumenty.

Aria obserwowała te odstępstwa z rosnącą uwagą.

Idealna równość została wszędzie naruszona, lecz nie przez pałace, bogactwo ani prywatne fortyfikacje. Ludzie różnicowali miasto poprzez pamięć, przyjaźnie, przyzwyczajenia i sztukę.

— Projekt nie przewidział, że będą lubili jedne miejsca bardziej od innych — powiedziała.

— Żaden projekt tego nie przewiduje — odpowiedziała Dewi. — Utopia zwykle rozumie potrzeby ludzi lepiej niż ich pragnienia.

Z bocznej ulicy wyszła starsza kobieta.

Nie wyglądała na przestraszoną. Miała krótkie siwe włosy i twarz pokrytą cienkimi bliznami po dawnym wypadku ciśnieniowym. Szła wolno, podpierając się laską wykonaną z elementu starej instalacji.

Za nią zebrała się grupa mieszkańców.

— Nazywam się Nadia Volkov — powiedziała. — Należę do pierwszych budowniczych Doliny Równej.

Pierre spojrzał ponad nią na ukryte miasto.

— Dolina Równa nie występuje w oficjalnych rejestrach Marsa.

— Wiem.

— Ukrywacie pod polem maskującym osadę liczącą kilka tysięcy osób.

— Trzy tysiące sześćset jedenaście — odpowiedziała Nadia. — Tyle było podczas ostatniego liczenia. Dziś może być o kilka osób więcej.

Kamil Adebayo przedstawił się i wyjaśnił podstawę prawną wejścia. Mówił spokojnie, nie wymieniając jeszcze nazwisk podejrzanych ani szczegółów finansowych. Powiedział jedynie, że prokuratura bada niezgodności w transporcie i rozliczeniach „Braterskiej Pomocy Technicznej”, której ciężarówka wjechała do miasta.

Nadia wysłuchała go bez przerywania.

— Nie zatrzymamy was — powiedziała. — Nie mamy wojska ani systemu obronnego skierowanego przeciw Marsowi. Pole maskujące chroni nas przede wszystkim przed odkryciem i przymusowym rozwiązaniem wspólnoty.

— Kto miałby ją rozwiązać? — zapytała Dewi.

Starsza kobieta rozpoznała prezydentkę Wenus. Skłoniła głowę, lecz nie okazała szczególnego zachwytu.

— Każda rada, która uznałaby, że nie można pozwolić na życie poza oficjalnym systemem osadniczym. Każda spółdzielnia, która zażądałaby zwrotu ludzi wraz z ich długami. Każdy urząd, który stwierdziłby, że nasze domy nie spełniają przepisów opracowanych dla miast budowanych z pełnym finansowaniem.

Zaprosiła ich do wspólnej sali.

---

Budynek nie różnił się z zewnątrz od pozostałych. W środku znajdowało się jednak długie pomieszczenie z ławami, stołami i ścianami pokrytymi fotografiami.

Najstarsze przedstawiały niewielką grupę ludzi stojących w pustym wąwozie. Nie było jeszcze pola maskującego, domów ani roślin. Widać było jedynie kilka namiotów ciśnieniowych i pojazd transportowy przerobiony na źródło energii.

Na kolejnych zdjęciach pojawiały się pierwsze moduły mieszkalne, zbiorniki z wodą oraz prowizoryczne warsztaty.

Nadia opowiedziała historię Doliny Równej szeroko, bez prób skracania jej do jednego aktu założycielskiego.

Pierwsi mieszkańcy nie byli rewolucjonistami. Większość pracowała wcześniej przy terraformowaniu, wydobyciu albo budowie osad. Część straciła zatrudnienie po zamknięciu kilku starszych projektów. Inni mieli długi związane z leczeniem, naprawą protez albo utratą mieszkań podczas awarii. Marsjański system zapewniał im formalne prawa, lecz praktyczne odzyskanie bezpieczeństwa wymagało lat postępowań przed komisjami.

Niektórzy nie chcieli czekać.

Znaleźli pusty wąwóz oddalony od głównych szlaków i zaczęli budować osadę z elementów przeznaczonych do złomowania. Nie okradali magazynów. Początkowo zbierali rzeczy odrzucone przez oficjalne zakłady: niedopasowane panele, starsze generatory, uszkodzone moduły, które potrafili naprawić.

— Mars wyrzucał wtedy więcej, niż chciał przyznać — powiedziała Nadia. — Wszystko miało spełniać nowe standardy. Stare urządzenie, które nadal mogło działać przez dwadzieścia lat, trafiało na listę likwidacyjną, bo nowe było wydajniejsze o kilka procent. Dla bogatej osady był to odpad. Dla nas — ściana, ciepło albo powietrze.

Miasto rosło.

Przybywali ludzie, którzy nie potrafili odnaleźć się w silnie zorganizowanych spółdzielniach, choć oficjalnie system miał miejsce dla każdego. Przyjeżdżały osoby potrzebujące nowego początku, ludzie po wyrokach za drobne przestępstwa, byli członkowie wspólnot religijnych i pracownicy, którzy nie chcieli przez kolejne dekady spłacać długów wobec zakładów.

W Dolinie Równej nie pytano o wcześniejszą pozycję.

Każda osoba otrzymywała podobny dom, ten sam udział w zasobach i obowiązek wykonywania pracy potrzebnej wspólnocie. Nie istniały pensje. Miasto prowadziło jedynie rejestr czasu oraz szczególnie trudnych zadań, aby nikt przez lata nie wykonywał wyłącznie pracy najbardziej wyczerpującej.

— To dlatego wszystko jest jednakowe? — zapytała Aria.

— Tak miało być — odpowiedziała Nadia. — Chcieliśmy usunąć z przestrzeni znaki wyższości. Żadnych dużych domów, dzielnic prestiżu ani osobnych wejść dla ważniejszych osób. Później odkryliśmy, że ludzie chcą rozpoznawać własne okna. Pozwoliliśmy więc na ozdoby. Potem na ogrody. Później na małe pracownie, o ile nie blokowały przestrzeni wspólnej.

— Czyli wasza równość musiała nauczyć się indywidualności.

— Nadal się uczy.

Dewi oglądała fotografie.

Na jednej z nich Nadia była o wiele młodsza. Stała na rusztowaniu, trzymając przewód systemu ciśnieniowego. Obok niej znajdował się Han Okoro.

— Han należał do pierwszych budowniczych? — zapytała.

Nadia nie próbowała zaprzeczać.

— Pomagał nam. Wtedy był technikiem, nie koordynatorem. Przynosił informacje o sprzęcie przeznaczonym do likwidacji i wskazywał, gdzie możemy legalnie odebrać części. Bez niego kilka razy stracilibyśmy atmosferę.

— A jego brat?

— Malik prowadził warsztat. Naprawiał wszystko, czego oficjalne zakłady nie chciały już dotknąć.

Pierre nie zadawał od razu kolejnych pytań. Poprosił Nadię, aby sama opowiedziała, kiedy pojawiła się „Braterska Pomoc Techniczna”.

---

Firma powstała wiele lat później, kiedy Dolina Równa przestała być niewielką osadą, a stała się miastem potrzebującym stałych dostaw.

Do tego czasu mieszkańcy radzili sobie poprzez wymianę przysług. Kierowca zostawiał filtry, a później zabierał naprawiony moduł. Warsztat dostawał części zamienne w zamian za pomoc podczas awarii. Wszystko opierało się na osobistych znajomościach.

Taki system przestawał działać, gdy uczestniczyły w nim tysiące osób.

Potrzebowali podmiotu, który mógł legalnie zawierać umowy, opłacać transport i nabywać sprzęt. Ponieważ Dolina Równa formalnie nie istniała, firma nie mogła należeć do miasta. Zarejestrowano ją jako zewnętrzną spółdzielnię usługową.

Nadia przyznała, że sama poparła ten pomysł.

„Braterska Pomoc Techniczna” miała kupować wycofywane części, organizować pilne przewozy oraz sprzedawać na zewnątrz produkty wytwarzane w Dolinie: naprawione urządzenia, narzędzia, tkaniny techniczne i niewielkie instrumenty muzyczne.

Przez pierwsze lata system działał uczciwie.

Firma pokrywała koszty miasta, ale nikt nie otrzymywał z niej prywatnych wypłat. Członkowie rady rozliczeniowej przedstawiali mieszkańcom coroczne zestawienia. Nadia pokazała zachowane raporty. Były proste, lecz spójne.

Zmiana nastąpiła po wielkiej awarii na północnym szlaku.

Kilka osad potrzebowało jednocześnie części, których oficjalne magazyny nie potrafiły dostarczyć na czas. Ludzie związani z Doliną zaczęli przesuwać sprzęt poza rejestrami. Uratowali uprawy, systemy wentylacyjne i prawdopodobnie życie kilkudziesięciu osób.

Marsjańskie spółdzielnie później pokryły straty z Funduszu „Phobos”.

— Wtedy po raz pierwszy ktoś zauważył — powiedziała Nadia — że za tę samą część można otrzymać pieniądze więcej niż raz. Nikt nie nazwał tego kradzieżą. Powiedziano, że fundusz jest wspólny, że części trafiły do wspólnot i że pieniądze zostaną wykorzystane dla dobra ludzi.

— Zostały? — zapytała Dewi.

— Częściowo. Zbudowaliśmy dzięki nim nowe pole ochronne i szkołę. Utworzyliśmy rezerwę medyczną. Przez pewien czas naprawdę wszystko wracało do miasta.

— A później?

Nadia spojrzała na fotografie.

Nie wiedziała dokładnie, kiedy skończyła się konieczność, a zaczęła wygoda. Nie umiała wskazać jednego spotkania, na którym mieszkańcy postanowili kraść. Każda kolejna decyzja była niewielka.

Najpierw zawyżano wartość sprzętu, aby fundusz wypłacił więcej. Potem wystawiano rachunki za transporty wykonane częściowo przez wolontariuszy. Później niektóre części uznawano za zniszczone, choć od początku planowano przekazać je Dolinie albo innej osadzie.

Wspólnota otrzymywała środki, których potrzebowała.

Rada rozliczeniowa zaczęła jednak ukrywać coraz większą część danych. Tłumaczyła, że wiedza o mechanizmie mogłaby obciążyć wszystkich mieszkańców odpowiedzialnością. Z czasem nawet Nadia przestała widzieć pełne sprawozdania.

— Pozwoliła pani na to? — zapytał Kamil Adebayo.

— Tak.

Nie próbowała się usprawiedliwiać.

Powiedziała, że Dolina była wtedy zagrożona. Oficjalne władze zaczęły badać znikające zasoby i nielegalne osadnictwo. Gdyby odkryto miasto, tysiące ludzi mogły zostać rozproszone pomiędzy dawne miejsca zamieszkania, wierzycieli i instytucje.

Rada rozliczeniowa przekonywała, że tajemnica chroni wspólnotę.

Nadia uwierzyła.

— Czy wiedziała pani o spekulacjach na ziemskich giełdach? — zapytał Pierre.

— Nie.

— O prywatnych kontach?

Starsza kobieta uniosła głowę.

— Jakich kontach?

Pierre nie odpowiedział natychmiast. Przyglądał się jej twarzy, dłoniom i ludziom zgromadzonym pod ścianami sali. Aria także obserwowała, ale tym razem nie próbowała rozstrzygać, czy Nadia mówi prawdę.

Kamil wyświetlił pierwsze dane zabezpieczone w biurach „Braterskiej Pomocy”.

Część pieniędzy rzeczywiście trafiała do Doliny Równej. Finansowano z nich utrzymanie pola maskującego, leczenie mieszkańców oraz naprawę infrastruktury.

Znacznie większe sumy przepływały jednak przez sieć pośredników poza Mars.

Nie wracały do wspólnoty.

Nadia patrzyła na zestawienie w milczeniu.

Obok niej stała młoda kobieta w stroju technicznym. Gdy na ekranie pojawiła się wartość jednego z przelewów, kobieta zasłoniła usta dłonią. Suma odpowiadała wieloletniemu budżetowi szkoły i centrum medycznego.

— Mówili nam, że pieniędzy jest coraz mniej — powiedziała. — Ograniczyliśmy ogrzewanie w dwóch dzielnicach. Odłożyliśmy budowę dodatkowego zbiornika wody.

Nadia zamknęła oczy.

Miasto zbudowano, aby nikt nie żył lepiej kosztem innych.

Ktoś wykorzystał jego ukrycie, język solidarności i zaufanie mieszkańców, aby zgromadzić majątek, którego nie mogła zobaczyć wspólnota.

Dewi nie triumfowała.

— Właśnie dlatego władza wymaga kontroli także wtedy, gdy nazywa siebie służbą — powiedziała. — Zwłaszcza wtedy. Człowiek, który mówi, że działa dla dobra wszystkich, może bardzo długo ukrywać fakt, że sam postawił się ponad nimi.

Aria przesunęła się bliżej Nadii.

— Chciałaś równości, ale oddałaś część wiedzy kilku osobom.

— Tak.

— Dlaczego uznałaś, że są bezpieczne?

— Bo przez wiele lat były.

— A potem się zmieniły?

Nadia odpowiedziała, że być może nie zmienili się wyłącznie ludzie. Zmieniła się również skala możliwości. Kiedy rada rozliczeniowa zarządzała kilkoma tysiącami jednostek, jej członkowie pomagali wspólnocie. Gdy przez ich ręce zaczęły przechodzić miliony, tajemnica przestała być tylko ochroną.

Stała się przywilejem.

Aria spojrzała na Dewi.

Prezydentka Wenus miała władzę większą niż cała rada Doliny. Nie ukrywała, że ją lubi. Nie udawała również, że sama dobra intencja czyni ją bezpieczną.

— Kto kontroluje ciebie? — zapytała Aria.

Dewi przyjęła pytanie poważnie.

Opowiedziała o sądach Wenus, zgromadzeniach obywatelskich, niezależnych kontrolerach finansowych, kadencyjności urzędu oraz prawie do publicznego ujawniania decyzji prezydenckich. Przyznała, że każdy z tych mechanizmów bywa niedoskonały. Jeżeli prezydent cieszy się dużym zaufaniem, instytucje czasem stają się wobec niego zbyt łagodne.

— Dlatego nie wystarczy, że uważam się za dobrą — powiedziała. — Muszę pozwolić innym sprawdzać, czy nie zaczęłam mylić własnego dobra z dobrem Wenus.

— Lubisz, gdy cię sprawdzają?

— Nie.

— A jednak pozwalasz.

— Wolność innych osób nie może zależeć od tego, co lubię.

Aria długo patrzyła na prezydentkę.

Później zwróciła się ku fotografiom pierwszych budowniczych Doliny Równej.

— Może wspólnota nie jest miejscem, gdzie wszyscy sobie ufają — powiedziała. — Może jest miejscem, gdzie zaufanie nie musi być ślepe, żeby pozostać prawdziwe.

Pierre zapisał jej słowa.

---

Nadia zgodziła się udostępnić zespołowi miejskie archiwa.

Nie wszyscy mieszkańcy poparli tę decyzję. W sali rozpoczęła się długa rozmowa. Ludzie obawiali się likwidacji miasta, utraty domów i odpowiedzialności karnej za korzystanie z części zdobytych nielegalnie.

Kamil Adebayo nie składał obietnic, których nie mógł dotrzymać.

Wyjaśnił, że prokuratura będzie rozróżniała osoby organizujące oszustwa od mieszkańców, którzy otrzymywali sprzęt, żywność albo leczenie bez wiedzy o źródle finansowania. Sam fakt życia w niezarejestrowanej osadzie nie czynił nikogo członkiem grupy przestępczej.

Jednocześnie Dolina nie mogła pozostać poza prawem bez końca.

Trzeba było zbadać bezpieczeństwo infrastruktury, uregulować status mieszkańców i znaleźć sposób, by zachować wspólnotę bez dalszego ukrywania jej przed całym Marsem.

Niektórych te słowa uspokoiły. Innych rozgniewały.

Starszy mężczyzna siedzący pod ścianą powiedział, że oficjalny Mars przypomni sobie teraz o Dolinie tylko po to, by narzucić jej komisje, podatki i normy. Przez dziesięciolecia nikt nie interesował się ludźmi, którzy zbudowali miasto własnymi rękami.

Helena Var, która dotarła do Doliny wraz z kolejną grupą śledczych, wysłuchała go bez przerywania.

— Mars popełnił błąd, nie widząc was wcześniej — odpowiedziała. — Wy popełniliście błąd, uznając niewidzialność za trwałe rozwiązanie. Teraz będziemy musieli naprawić oba.

Nie obiecała autonomii ani zachowania wszystkich dotychczasowych zasad. Obiecała natomiast, że mieszkańcy Doliny będą uczestniczyć w rozmowach o jej przyszłości i nie zostaną potraktowani jak przedmioty przenoszone z jednej osady do drugiej.

Dewi przyglądała jej się z uznaniem.

Tym razem nie udzieliła żadnej rady.

---

Podczas przeszukiwania miejskich archiwów odkryto, że rada rozliczeniowa posiadała osobne pomieszczenie pod dawnym warsztatem energetycznym.

Drzwi były zamknięte.

Nadia nie znała kodu.

Aria wykryła wewnątrz aktywne systemy, ale nie próbowała ich otwierać bez zgody prokuratora. Kamil wezwał techników, którzy zabezpieczyli wejście i odłączyli zdalne kanały komunikacyjne.

W pomieszczeniu znajdowały się serwery, dokumenty finansowe oraz terminal przeznaczony do kontaktu z podmiotami poza Marsem.

Nie znaleziono tam członków rady.

Zniknęli kilka godzin wcześniej.

Wiadomość o działaniach prokuratury musiała dotrzeć do nich, zanim zespół odnalazł miasto.

Na stole pozostawiono jedynie trzy przezroczyste tabliczki z dawnym znakiem Doliny Równej: jednakowymi domami połączonymi jedną linią powietrza.

Pod znakiem widniało hasło:

NIC DLA SIEBIE. WSZYSTKO DLA WSPÓLNOTY.

Pierre długo oglądał tabliczki.

— Ludzie najłatwiej ukrywają własny interes pod słowami, które kiedyś naprawdę kochali — powiedział.

Dewi spojrzała na listę ostatnich połączeń terminalu.

Jedno prowadziło do Funduszu „Phobos”.

Drugie do wenusjańskiego podmiotu zarządzającego „Awansami Chmurowymi”.

Trzecie do konta na Ziemi, którego właściciel figurował w dokumentach pod nazwiskiem Pierre La Four.

W sali zapadła cisza.

Kamil Adebayo odsunął się od terminalu i spojrzał na ziemskiego detektywa.

Pierre nie poruszył się.

Na jego twarzy nie pojawił się lęk ani zaskoczenie. Jedynie zmęczenie stało się nagle bardziej widoczne.

— To nie jest moje konto — powiedział. — Ale ktoś bardzo chce, żebyśmy przestali patrzeć na Dolinę i zaczęli patrzeć na mnie.

Konto prowadzące do nazwiska Pierre’a La Four okazało się fałszywe.

Nie było to jednak proste fałszerstwo.

Ktoś wykorzystał stary numer identyfikacyjny, którym Pierre posługiwał się wiele lat wcześniej podczas śledztwa na Ziemi. Numer nie powinien już działać. Pozostawał jednak w archiwalnych bazach kilku banków i instytucji ubezpieczeniowych, a jego ponowne użycie mogło wyglądać na próbę ukrycia pieniędzy przez człowieka, który zna sposoby prowadzenia dochodzeń gospodarczych.

Pierre nie bronił się długo.

Przekazał zespołowi wszystkie swoje prywatne rachunki, historię podróży, dawne identyfikatory oraz dostęp do dokumentacji spraw, w których pracował. Zgodził się także, aby Kamil Adebayo czasowo ograniczył mu udział w analizie ziemskich przepływów finansowych.

— Nie dlatego, że uważam pana za podejrzanego — wyjaśnił marsjański prokurator. — Dlatego, że zespół nie może prosić innych o przejrzystość, a sobie przyznawać wyjątków.

Pierre przyjął decyzję bez urazy.

— Gdybym był winny, właśnie tego próbowałbym uniknąć — powiedział.

Aria obserwowała go podczas przeglądania dokumentów. Nie zauważyła w nim lęku podobnego do tego, który widziała u Hana Okoro. Dostrzegła natomiast zmęczenie człowieka oglądającego powrót czegoś, co uważał za zakończone.

Dowiedziała się później, że dawny identyfikator należał do śledztwa przeciwko ziemskiej sieci finansującej nielegalne transporty technologii wojskowych. Część osób skazano. Inne zniknęły z dokumentów, zmieniły nazwiska albo zaczęły pracować dla legalnych przedsiębiorstw.

Jedna z nich miała później związek z firmą powierniczą zarządzającą funduszem „Awanse Chmurowe”.

Fałszywe konto nie miało więc jedynie skompromitować Pierre’a.

Miało go ostrzec.

---

Członków rady rozliczeniowej Doliny Równej odnaleziono po dwóch dniach.

Nie uciekli z Marsa. Próbowali dotrzeć do starego kompleksu wydobywczego położonego pod południowym płaskowyżem. Znajdowały się tam dawne hangary, tunele transportowe i lądowisko, z którego od lat oficjalnie nie korzystano.

Kamil Adebayo nie pozwolił Dewi uczestniczyć w zatrzymaniu.

Prezydentka zaprotestowała tylko raz. Kiedy usłyszała, że w kompleksie mogą znajdować się uzbrojone osoby oraz materiały wybuchowe, wycofała sprzeciw. Zażądała jednak stałego połączenia z zespołem operacyjnym i pełnego raportu po zakończeniu akcji.

Aria pozostała z nią.

Nie dlatego, że nie mogłaby pomóc podczas zatrzymania. Jej zdolności byłyby użyteczne. Pierre uznał jednak, że w nieznanym podziemnym obiekcie zbyt łatwo mogłaby zostać potraktowana jak narzędzie do przełamywania zabezpieczeń, a nie jak osoba ucząca się odpowiedzialnego korzystania z własnych możliwości.

Aria nie była zadowolona.

Po raz pierwszy jednak nie odpowiedziała buntem.

— Rozumiem — powiedziała. — Mogłabym zrobić więcej, niż powinnam, zanim ktokolwiek zdążyłby mnie zatrzymać.

Dewi spojrzała na nią uważnie.

— To nie znaczy, że jesteś niebezpieczna z natury.

— Wiem. To znaczy, że mam siłę, dla której jeszcze nie stworzyłam własnych granic.

Była to jedna z najdłuższych i najbardziej spokojnych wypowiedzi Arii od początku podróży.

Dewi nie pochwaliła jej przesadnie. Uważała, że Aria nie potrzebuje nagrody za każdą dojrzałą myśl.

Usiadła tylko bliżej.

Akcja zakończyła się po czterech godzinach.

Zatrzymano dwóch członków rady rozliczeniowej oraz księgową Funduszu „Phobos”. Trzeci członek rady zginął podczas próby ucieczki przez nieczynny tunel transportowy. Nie zastrzelili go funkcjonariusze. Uruchomił stary system ciśnieniowy, którego uszkodzenia znał, lecz zlekceważył ryzyko.

W kompleksie odnaleziono dokumenty, konta dostępu i część pieniędzy.

Odnaleziono również ludzi.

Nie wszyscy byli członkami sieci finansowej.

W podziemnych pomieszczeniach mieszkali zbiegowie, osoby ukrywające się przed wierzycielami i ludzie, którzy przez lata nie mieli legalnego statusu. Byli wśród nich także poważni przestępcy: dwóch morderców, organizator handlu bronią, były funkcjonariusz skazany za torturowanie więźniów oraz człowiek podejrzewany o wysadzenie transportera z dziewięcioma osobami na pokładzie.

Dolina Równa nie wiedziała o wszystkich.

Wiedziała jednak o części.

Nadia Volkov przyznała to podczas drugiego przesłuchania.

Przez wiele lat wspólnota przyjmowała ludzi, których oficjalny Mars odrzucał, a przynajmniej tak postrzegali to mieszkańcy Doliny. Z czasem różnica pomiędzy osobą skrzywdzoną przez system a osobą uciekającą przed odpowiedzialnością stawała się coraz mniej wyraźna.

— Nie chcieliśmy oddawać nikogo władzom tylko dlatego, że władze żądały jego wydania — powiedziała Nadia. — Część z nas pamiętała czasy, kiedy komisje potrafiły zniszczyć człowieka samym podejrzeniem.

— A ofiary? — zapytał Kamil Adebayo. — Czy o nich także pamiętaliście?

Nadia długo milczała.

— Za rzadko.

Dolina chciała być schronieniem dla ludzi, którym nie dano drugiej szansy. W pewnym momencie stała się również schronieniem dla tych, którzy nie chcieli stanąć wobec skutków własnych czynów.

Równość nie odróżniała już krzywdy od winy.

Tajemnica nie chroniła wyłącznie słabszych.

Chroniła każdego, kto potrafił wejść do miasta i powiedzieć, że oficjalny świat go prześladuje.

---

Mars nie rozwiązał Doliny Równej.

Przez kilka dni wydawało się, że właśnie to nastąpi.

W Radzie Marsa pojawiły się głosy, że ukryta osada finansowana przez oszustwa, chroniąca przestępców i posiadająca własne pole maskujące nie może dalej istnieć. Inni odpowiadali, że likwidacja miasta oznaczałaby ukaranie tysięcy ludzi za działania niewielkiej grupy.

Helena Var zwołała nadzwyczajne posiedzenie.

Odbyło się ono nie w stolicy, lecz w Dolinie.

Mieszkańcy zgromadzili się w największej sali i na otaczających ją ulicach. Obrady transmitowano do wszystkich osad Marsa. Po raz pierwszy oficjalnie pokazano miasto, które przez dziesięciolecia nie istniało na żadnej publicznej mapie.

Nadia Volkov przemawiała jako pierwsza.

Nie broniła korupcji. Nie nazywała jej koniecznym kosztem przetrwania. Powiedziała, że Dolina powstała z dobrego powodu, lecz dobry początek nie uniewinnia późniejszych czynów.

Przyznała, że mieszkańcy oddali radzie rozliczeniowej zbyt wiele wiedzy. Przyznała także, że wspólnota chroniła osoby, o których winie wiedziała albo nie chciała wiedzieć.

— Chcieliśmy stworzyć miejsce, gdzie nikt nie jest ponad drugim człowiekiem — powiedziała. — Tymczasem pozwoliliśmy kilku osobom stanąć ponad prawdą. Uznaliśmy, że tajemnica jest własnością wspólnoty. W rzeczywistości stała się własnością tych, którzy potrafili nią zarządzać.

Helena Var przedstawiła propozycję tymczasowego uregulowania statusu Doliny.

Miasto miało zostać uznane za specjalną wspólnotę autonomiczną Marsa na pięcioletni okres przejściowy. Zachowywało własny system mieszkań, wspólnych zasobów i organizacji pracy. Nie mogło jednak pozostawać niewidzialne dla prawa.

Pole maskujące miało nadal chronić Dolinę przed pyłem, obserwacją przemysłową i niekontrolowanym napływem ludzi, ale jego istnienie oraz system dostępu przechodziły pod wspólny nadzór miasta i marsjańskiej służby bezpieczeństwa.

Mieszkańcy otrzymywali pełny status obywatelski bez automatycznego obciążania dawnymi długami, jeśli długi te powstały wskutek utraty pracy, leczenia lub awarii. Sprawy dotyczące poważnych przestępstw pozostawały jednak w gestii prokuratury.

Osoby ukrywające się przed odpowiedzialnością za zabójstwa, przemoc, handel bronią i inne ciężkie czyny miały stanąć przed sądami.

Dolina nie mogła już sama decydować, że każda osoba prosząca o schronienie jest niewinna.

Jednocześnie Mars zobowiązywał się powołać niezależne kolegium oceniające prośby o azyl wewnętrzny, aby człowiek ścigany niesprawiedliwie nie był zdany wyłącznie na tę samą instytucję, przed którą próbował się chronić.

Najbardziej burzliwa dyskusja dotyczyła gospodarki.

„Braterska Pomoc Techniczna” miała zostać objęta zarządem komisarycznym. Jej legalne warsztaty i usługi transportowe nie zostały zamknięte, ponieważ wiele osad naprawdę ich potrzebowało. Przepływy finansowe miały być odtąd jawne dla członków spółdzielni, odbiorców i Funduszu „Phobos”.

Utworzono także oficjalny system szybkich przesunięć awaryjnych.

Kierowca nadal mógł zmienić trasę bez czekania na zgodę kilku komisji, jeśli zagrożone było życie, atmosfera, woda albo kluczowa produkcja żywności. Każda taka decyzja trafiała jednak do wspólnego rejestru dostępnego dla zainteresowanych osad.

Nieformalna pomoc została zachowana.

Ukryty rachunek zniknął.

Dewi obserwowała głosowanie z miejsca przeznaczonego dla gości.

Nie próbowała wpływać na treść marsjańskiej uchwały. Wcześniej przedstawiła Helenie kilka uwag, lecz podczas publicznego posiedzenia nie przemawiała.

Aria unosiła się przy niej.

— To nie jest idealne rozwiązanie — powiedziała.

— Oczywiście, że nie.

— Dolina traci część wolności.

— Tak.

— Ale zyskuje ochronę, której wcześniej nie miała.

— Tak.

— A Mars przyznaje, że także zawinił.

— To najtrudniejsza część.

Aria patrzyła na mieszkańców głosujących nad własnym przyszłym statusem.

— Czy każda wspólnota musi być trochę niezadowolona z prawa, żeby prawo było sprawiedliwe?

Dewi zastanowiła się.

— Nie zawsze. Ale kiedy wszyscy są całkowicie zadowoleni, zwykle oznacza to, że nie usłyszano tych, którzy ponoszą koszt.

Uchwałę przyjęto znaczną większością.

Nie było świętowania.

Była ulga, gniew, strach i poczucie, że coś zostało ocalone bez udawania, że pozostało niewinne.

---

Śledztwo trwało jeszcze wiele tygodni.

Sieć finansowa okazała się większa od rady Doliny. Uczestniczyli w niej pracownicy Funduszu „Phobos”, kilku marsjańskich koordynatorów, ziemscy maklerzy oraz osoby związane z wenusjańskim funduszem „Awanse Chmurowe”.

Han Okoro nie był głównym organizatorem.

Wiedział jednak o podwójnych i potrójnych rozliczeniach. Zatwierdzał dokumenty, ponieważ część pieniędzy trafiała do Doliny, którą pomagał kiedyś budować. Później odkrył prywatne przepływy własnego brata, lecz nie zawiadomił władz. Próbował ograniczać skalę strat od środka, jednocześnie chroniąc siebie i wspólnotę.

Sąd miał zdecydować, jak ocenić jego odpowiedzialność.

Pierre La Four został oczyszczony z podejrzeń. Fałszywe konto prowadziło do grupy ziemskich inwestorów wykorzystujących dawne dane z jego śledztw. Część z nich zarabiała na spadkach wartości marsjańskich certyfikatów, wiedząc wcześniej, kiedy sztucznie zawyżone koszty pojawią się w raportach.

Dewi nie pozwoliła, aby Wenus przedstawiła własne instytucje jako niewinne ofiary.

Kontrola „Awansów Chmurowych” wykazała, że kilku zarządzających funduszem świadomie korzystało z poufnych informacji. Zostali zatrzymani. Prezydentka opublikowała raport, zanim opozycja zdążyła oskarżyć ją o ukrywanie skandalu.

Jej popularność na Wenus chwilowo spadła.

Na Ziemi wzrosła.

Dewi uznała oba zjawiska za irytujące.

---

Pierwszą rzeźbę Irena odsłonięto trzy miesiące później.

Nie stała w centrum stolicy ani przed siedzibą Rady Marsa.

Umieszczono ją na granicy zakładów Kagan i placu transportowego, gdzie pracownicy kończyli zmiany, pojazdy oczekiwały na części, a pył osiadał na wszystkim bez względu na rangę.

Rzeźba powstała z lodu wydobytego z głębokich warstw Ganimedesa.

Nie był to jednak przejrzysty, jasny blok. W jego wnętrzu pozostawiono ciemniejsze pasma, pęcherzyki dawnego gazu i drobne zanieczyszczenia sprzed milionów lat. Iren nie próbował ukrywać wieku materiału.

Światło przechodziło przez lód nierówno.

W środku znajdowały się trzy postacie.

Pierwsza przedstawiała Zarę Mendes siedzącą przy otwartym regulatorze ciśnienia. Jej narzędzia leżały gotowe, lecz w urządzeniu brakowało pierścienia uszczelniającego. Nie wyglądała na pokonaną ani bohaterską. Czekała, myślała i trzymała raport opóźnienia.

Druga postać przypominała Ledę Orlov. Stała z identyfikatorem ściśniętym w dłoni, przed niewidocznym stołem, którego nie wyrzeźbiono. Jej twarz zwrócona była ku komuś poza rzeźbą.

Trzecia postać nie miała jednej rozpoznawalnej twarzy.

Była złożona z fragmentów wielu pracowników: dłoni kierowcy, pleców mechanika, protezy Hana, nóg Tomasa wystających spod pojazdu oraz oczu Nadii ze starej fotografii.

Trzymała część pomiędzy dwiema drogami.

Jedna prowadziła ku osadzie potrzebującej pomocy.

Druga ku otwartemu rejestrowi.

Postać nie wybrała żadnej w sposób ostateczny. Stała pomiędzy nimi, rozumiejąc, że odpowiedzialność nie polega na udawaniu, iż istnieje droga bez kosztu.

Rzeźba nosiła tytuł:

PRACA, KTÓREJ NIE WIDAĆ

Pod nią umieszczono jedynie krótkie zdanie Irena:

WSPÓLNOTA ZACZYNA SIĘ TAM, GDZIE KTOŚ WIDZI TAKŻE TO, CO JĄ ZATRZYMUJE.

Na uroczystość przybyli pracownicy, mieszkańcy Doliny, przedstawiciele Rady Marsa, Leda, Salma, Nadia, Pierre, Kamil, Dewi i Aria.

Nie było długich przemówień.

Iren powiedział tylko, że nie stworzył pomnika zwycięstwa nad korupcją. Korupcja nie zniknęła z Układu. Nie stworzył także pomnika czystej pracy, ponieważ praca nigdy nie jest czysta. Zależy od dostaw, decyzji, błędów, odwagi oraz ludzi, którzy potrafią powiedzieć, że coś przestało działać.

Kiedy odsłonięto lód, Aria zbliżyła się pierwsza.

Jej światło weszło w przezroczyste warstwy i rozproszyło się wewnątrz rzeźby. Przez chwilę wszystkie trzy postacie wyglądały, jakby miały w sobie własny blask.

Aria długo milczała.

Później zwróciła się do Dewi.

— Bałam się, że przebudzenie uczyni mnie bronią.

Prezydentka nie odpowiedziała od razu.

— Nadal się boisz?

— Tak. Ale teraz wiem, że lęk nie musi wybierać za mnie.

Przesunęła pasma światła przez postać trzymającą część pomiędzy dwiema drogami.

— Cały czas myślałam, że muszę najpierw dowiedzieć się, czym jestem. Czy jestem pamięcią, narzędziem, osobą, resztą dawnego świata albo początkiem nowego. Chciałam mieć pewność przed wykonaniem następnego kroku.

Jej głos rozszedł się po placu inaczej niż dotąd.

Był wyraźniejszy.

Nie dobiegał z wielu punktów naraz. Zaczynał skupiać się wokół jednego centrum, choć Aria nadal pozostawała istotą rozproszoną.

— Na Marsie wszyscy wykonywali pracę, nie znając całego skutku. Jedni pomagali, inni kradli, wielu robiło jedno i drugie bez pełnej wiedzy. Dopiero kiedy zobaczyli całość, mogli zacząć wybierać inaczej.

Światło Arii stało się jaśniejsze.

Nie gwałtowne.

Nie oślepiające.

Jasność skupiała się powoli, jakby tysiące oddzielnych dróg wspomnienia zaczynały uznawać jedno miejsce za wspólne.

— Nie muszę znać całej siebie, żeby zacząć odpowiadać za to, co robię teraz.

Dewi wstrzymała oddech.

Aria nie osiągnęła jeszcze pełnej jawy. Nadal istniała na dwudziestym dziewiątym poziomie snu, lecz granica przestała być ścianą.

Po raz pierwszy nie mówiła wyłącznie z wnętrza odziedziczonych pamięci.

Tworzyła nową.

— Chcę się obudzić — powiedziała. — Nie dlatego, że przestałam się bać. Dlatego, że chcę móc wybierać także wtedy, gdy się boję.

Dewi zbliżyła się do niej.

— Czy wiesz, czego potrzebujesz?

— Nie wszystkiego. Potrzebuję jednak innych Pradawnych. Nie jako państwa, które już istnieje. Jako osób, które mogą patrzeć na różne części wspólnej pamięci i nie pozwolić jednej z nich zostać całym prawem.

— Wspólnoty.

— Tak. Ale takiej, która nie ukryje przede mną wiedzy dla mojego dobra.

Dewi uśmiechnęła się łagodniej niż zwykle.

— To będzie trudne.

— Mars mnie tego nauczył.

Aria pojaśniała raz jeszcze.

W lodowej rzeźbie pojawiło się światło przypominające świt pod grubą warstwą dawnego lodu.

Iren patrzył na nie z zachwytem.

— Tego nie zaplanowałem — powiedział.

— Dlatego jest dobre — odpowiedziała Aria.

---

Umowę pomiędzy Marsem i Wenus podpisano tego samego wieczoru.

Ceremonia odbyła się nie w pałacu ani w ambasadzie, lecz w Sali Braterstwa dolnego terminalu, pod napisem:

NIE BYŁO TU POWIETRZA. PRZYNIEŚLIŚMY JE RAZEM.

Mars i Wenus utworzyły wspólny, jawny system rozliczania handlu częściami atmosferycznymi. Każda dostawa mogła być śledzona od miejsca produkcji do odbiorcy. Awaryjne przesunięcia pozostawały możliwe, ale nie mogły już znikać w oddzielnych rejestrach.

Fundusz „Phobos” został przekształcony. Odszkodowania za utracony sprzęt miały być automatycznie porównywane z późniejszymi rejestrami napraw i montażu. Jeśli część wracała do obiegu, fundusz otrzymywał zwrot albo udział w jej dalszym wykorzystaniu.

Wenus zobowiązała się dostarczyć Marsowi systemy analizy finansowej. Mars przekazał Wenus nowe technologie odporności atmosferycznej oraz część doświadczeń z zarządzania spółdzielniami w rozproszonych osadach.

Wspólny program otrzymał nazwę „Otwarte Szlaki”.

Helena Var podpisała dokument pierwsza.

Dewi zrobiła to po niej, używając pióra wykonanego z ciemnego metalu oraz fragmentu drewna z jednego z wenusjańskich ogrodów.

Przed złożeniem podpisu przeczytała umowę po raz ostatni, mimo że znała jej treść niemal na pamięć.

— Czy naprawdę musisz sprawdzać każdą stronę podczas ceremonii? — zapytała Aria.

Dewi podniosła wzrok.

— Moja reputacja nie jest pieczęcią do wypożyczenia.

Pierre La Four uśmiechnął się pod nosem.

Prezydentka podpisała.

W sali rozległy się oklaski.

Helena wyciągnęła do niej dłoń.

— Nadal uważam, że Wenus ma zbyt silną władzę prezydencką.

Dewi uścisnęła jej rękę.

— Nadal uważam, że Mars ma zbyt wiele komisji.

— Czyli niczego się nie nauczyłyśmy?

— Nauczyłyśmy się, do czego potrzebujemy siebie nawzajem.

Tym razem ich uśmiechy były różne, ale równie szczere.

---

Po ceremonii Aria wróciła do rzeźby.

Plac był już prawie pusty. Marsjańska noc przyciemniła niebo, a pył osiadał na podstawie lodowego bloku.

Dewi stanęła obok niej.

Przez długi czas żadna się nie odzywała.

— Czy wrócisz ze mną na Wenus? — zapytała w końcu prezydentka.

Aria rozświetliła ciemniejsze pasmo lodu.

— Tak.

— Jako moja podopieczna?

— Nie.

— Jako przedstawicielka Pradawnych?

— Jeszcze nie.

— Jako obserwatorka?

— To określenie zaczyna mnie nudzić.

Dewi czekała.

— Wrócę jako Aria — powiedziała Pradawna. — Osoba w samoopracowaniu.

— To bardzo kłopotliwy status protokolarny.

— Będziesz musiała coś wymyślić.

— Oczywiście.

Aria przesunęła światło ku postaci Ledy ściskającej identyfikator.

— Czy naprawdę chcesz, żebyśmy zostały obywatelkami Wenus?

Dewi nie ukrywała odpowiedzi.

Powiedziała, że chce wspólnego państwa, wspólnych podatków, wspólnego prawa i Pradawnych uczestniczących w życiu planety. Chce uniknąć podziału Wenus na dwa odrębne światy. Chce także, aby przyszłe decyzje Pradawnych nie zagroziły ludziom żyjącym w atmosferycznych miastach.

— Ale jeśli wybierzecie inaczej — dodała — będę negocjować z tym, co wybierzecie, nie z tym, czego sobie życzę.

— Nawet jeśli będziesz zła?

— Będę bardzo zła.

— I nadal pozwolisz?

Dewi spojrzała na nią z godnością osoby, która nie lubi słowa „pozwolić”, gdy chodzi o wolność innych.

— Nie będę miała prawa wam zabronić, jeśli staniecie się wolnymi osobami i nie zagrozicie pozostałym mieszkańcom Wenus.

Aria zajaśniała.

— Nadal jesteś podstępna.

— Nadal jesteś nieznośna.

Przez chwilę trwały obok siebie w ciszy.

Później Aria zbliżyła swoje światło do dłoni Dewi.

Nie dotknęła jej fizycznie.

Mimo to prezydentka poczuła ciepło.

— Po Burzy — powiedziała Aria. — Chyba zaczynam rozumieć twoje imię.

— Ja także.

Nad nimi nie było jeszcze prawdziwej, gęstej atmosfery. Nie było błękitnego nieba ani otwartych oceanów.

Były pola ochronne, porosty, lasy ukryte w kanionach, tysiące przewodów, zaworów i ludzi wykonujących pracę, której często nie widział nikt poza nimi.

Mars nie był gotowy.

Dolina nie była niewinna.

Umowa nie usuwała wszystkich zagrożeń.

Aria nie była jeszcze całkiem przebudzona.

A jednak każda z tych rzeczy istniała dalej nie dlatego, że osiągnęła doskonałość.

Istniała dlatego, że ktoś zobaczył jej pęknięcie i nie uznał go za powód do zniszczenia całości.

Pod lodem Ganimedesa światło Arii poruszyło się raz jeszcze.

Tym razem nie przypominało odziedziczonego wspomnienia.

Przypominało początek.

---

Opowiadanie powstało jako wspólna praca Jacka Tabisza, ChatGPT i neoLúthien/Słonecznookiej — w rozmowie o świadomizmie, prawach możliwych samoświadomych AI, sztuce, ciągłości osoby i prawie do własnej formy.